ЧИҚИНДИЛАР КЕЛАЖАК КУШАНДАСИ

710512911_66367_17525553324624858369

Бугун экология хусусида кўп ва хўп гапирилмоқда.  Экологик маданият, аҳолини экологик онгини оширишга бағишланган тадбирлар ўз самарасини бераяптими? Ўқув муассасаларида ёшларга ўтилаётган сабоқлар, оиладаги тарбия фарзандларимизни атроф-муҳитга эътиборлироқ бўлиш билан биргаликда инсон учун хос фазилатлар табиатни асраш, уни ифлослантирмасликка ўргатаяптими? Афсуски, йўқ. Эрталаб қулида чиқинди тўла селофан халта кўтарган ота- боланинг орқасидан кетар эканман, уйнинг орқасидан оқиб ўтадиган каналга яқинлашганда ота боласига бир қараб олдида, қулидаги чиқиндини сувга улоқтирди. Шу заҳотиёқ 7-8 ёшли болакай ҳам отасининг хатти-ҳаракатларини такрорлади.

-Ҳой, уялмайсизми, чиқиндини сувга ташлагани? Ана икки қадам нарида ахлатхона турибдику, деганимча қолдим. У боласининг қўлини ушлаб, илдам олдинга юриб кетди. Афсуски, бундай ҳолатга ҳар биримиз деярли ҳар куни дуч келамиз, Тошкент шаҳрининг аҳоли гавжум Қора-қамиш мавзесидан оқиб ўтадиган “Қичқириқ” канали сувининг йўли ёпилганида аянчли манзарага дуч келасан, киши.  Кун исигани билан соҳилидан одам аримайдиган, ёшу қари  сувнинг салқинига интилиб, ёшлар, болалар чўмиладиган каналнинг таги ахлатга тўла эканлигини кўриб, маданиятсизлигимиздан афсусланиб кетасан баъзида. Болалар чўмиладиган каналнинг  суви  турли хил юқумли касалликлар манбаси эканлигига шубҳа йўқ.

0117

Бир кунда 26 миллион килограмм чиқинди

Афсуски бугунги кунда чиқинди муаммоси нафақат Ўзбекистонни балки бутун дунё аҳлини ташвишга солмоқда. Урбанизация жараёни жадаллашиб, шаҳарлар кенгаяётган, аҳоли сони ўсаётган ва унинг эҳтиёжини қондириш учун миллионлаб турдаги товарлар ишлаб чиқарилаётган бир пайтда чиқиндиларни қайта ишлаш ва уларнинг утилизацияси энг катта экологик муаммолардан биридир. Статистик маълумотларга эътибор қаратадиган бўлсак,  бир кунда дунё аҳолиси аҳолиси  ўртача умумий ҳажмда бир йилда  300 кг. чиқинди ташлайди. Мазкур рақамни  365 га кўпайтиринг ва бир кунда бир одам ташлайдиган чиқинди миқдорига эга бўласиз —  300/365=0,822 кг. Ушбу рақамни мамлакат аҳолисига кўпайтирсангиз, бир мамлакатнинг чиқариб ташлайдиган чиқинди миқдори чиқади. Ўзбекистон бўйича 0,822х 31 807 000  (1 июль 2016 йил ҳолатига) бир кунда мамлакатимиз аҳолиси 26 млн.145 минг 354 килограмм чиқиндини чиқариб ташлашади. Дунё бўйича бу 5 млрд.754 млн. килограммни ташкил этади ва фақат  унинг 30 фоизигина қайта ишланади, қолгани эса аста-секинлик билан Она сайёрамизни қопламоқда.  Чиқиндилар турли хил қимматбаҳо металлар, шиша идишлар, макулатура, пластик, ерга ўғит бўла оладиган озиқ-овқат маҳсулотларининг қолдиқларидан иборат.  Албатта уларнинг ичида  кўплаб хавфли чиқиндилар ҳам мавжуд: батарейкалар ичидаги симоб, флюорисцент лампалардаги  фосфор-карбонатлар ва  маиший эритмалардаги токсик кимёвий моддалар, буёқлар, ёғоч буюмларни  асраш учун ишлатиладиган турли хил кимёвий  қопламалар бунга мисол бўла олади.   Чиқиндиларнинг кўпайишига асосий сабаблардан бири аҳоли эҳтиёжларини қондирадиган буюмларнинг ишлатиладиган муддатининг  қисқалигидир.  Бир марталик  қоғоз ва пластик идишлар, кийимлар, бошқа буюмлардир. Чиқиндиларни қайта ишлаш бугунги кунда замон талабидир. Айниқса бу муаммо саноати ривожланиб бораётган  шаҳарларда долзарбдир.  Айни пайтда йирик шаҳарлар чиқиндиси унинг ташқарисига олиб чиқилиб ташланади. Ривожланган мамлкатларда қайта ишланишга яроқсиз материаллар эса биогаз, биоқувватга айлантирилади. Маҳаллий бошқарув ва ўз-ўзини таъминлаш Сан-Франциско институтининг ходими Д.Мориснинг фикрига кўра, дунёнинг ҳар бир шаҳри йирик металл конига нисбатан, кўпроқ металга эга. Бугунги кун масаласи чиқиндига чиқариб ташланадиган шаҳар металини самарали равишда қайта ишлаш ва қўллашдан иборат. Чиқиндиларни қайта ишлаш  бир неча баробарга электр энергияси ва сувдан фойдаланишни камайтиради. Масалан, алюминийни боксит ўрнига  чиқиндидан ажратиб олиш  электр қувватининг сарфи ва атроф-муҳит ифлосланишини 95 фоизга камайтиради. Макулатурадан қоғоз олиш эса нафақат дарахтлари кесилишидан асрайди, балки электр қувватининг сарфини тўртдан уч қисмга камайтиради. Яъни 1 тонна қоғозни қайта ишлаб чиқаришга уни ёғочдан тайёрлаш учун кетадиган сувнинг ярми сарф бўлади, холос. Шунингдек, кундалик ишлатиладиган буюмлар муддатини узайтириш, селофан халталар ўрнига матодан тикилган халталардан фойдаланиш, бир марталик идишлар қўлланилишини камайтириш ҳам чиқиндилар  ҳажмини камайтирилишига олиб келади. Бундан ташқари янги буюмлар ишлаб чиқарилишига кетадиган қувватнинг қайта ишлаб чиқиш натижасида камайиши бугунги кунда долзарблашиб бораётган иссиқхона эффектининг пайдо бўлиши ҳамда кислотали ёмғирларнинг ёғишини  олдини олишга ёрдам беради.

 

Чиқинди озон қатламини емиради

Чиқиндилар бевосита озон қатламига салбий таъсир этишини биласизми? Масалан, биз фойдаланадиган аэрозол идишлар (ҳаво тозаловчи, дезодарант ва ҳоказо) таркибида стратосферада озонни емирадиган моддалар мавжуд. Маълумки, озон қатламининг емирилиши одамларда саратон касаллигини келтириб чиқаради.  Чиқиндиларни қайта ишлаш бугунги кунда мазкур муаммони қисман бўлсада ҳал этади. Аммо буни бир ёки иккита одам ҳал қила олмайди. Мазкур масала давлат эътиборида бўлиши лозим. Маҳаллий ва миллий миқёсда қабул қилинган қарор аввало бугунги кунда инсониятни ташвишга солаётган глобал иқлим ўзгаришининг қисман бўлсададини олиш, чиқинди муаммосини ҳал этиш, қўшимча иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш имконини беради.

Афсуски аҳолининг аксарият қисми қайта ишланган чиқиндидан тайёрланган буюмларни соғлиққа зарар деб билишади. Айнан ана шундай нотўғри стереотипларнинг шаклланиши ҳам чиқиндини қайта ишлашга тўсқинлик қилмоқда. Бу ерда оммавий ахборот воситаларининг роли каттадир. Журналистлар глобал муаммога айланиб бўлган чиқинди масаласини кўтаришлари, уни қайта ишлаш металлни қазиб олиш ёхуд қоғоз тайёрлашдан кўра анчагина арзонга тушиши билан биргаликда, аввало атроф-муҳит тозаланиши, инсон саломатлиги яхшиланиши,табиий ресурсларнинг тежалиши, сайёранинг ўпкаси бўлмиш ўрмонлар кесилишининг олди олинишини тушинтиришлари лозим.  Энг асосийси биз ўз келажагимизни ахлат қутисига ташлаётганимизни унутмаслигимиз лозим.

musor

Хўш, нега чиқинди тобора кўпайиб бормоқда? Бунинг асосий сабабларидан бири фойдаланиш муддати ўта қисқа бўлган буюмларнинг кўплаб ишлаб чиқарилишидир. Атиги 100 йил илгари деҳқонлар ўзлари ишлаб чиқарган маҳсулотларини қадоқсиз, қайта ишловсиз дастурхонга етказиб беришган. Чиқаётган асосий чиқинди органик характерда бўлиб, ем тайёрлаш ва ўғит сифатида ишлатилган. Шаҳарларнинг ўсиши, фаровонлик сари интилиш,  бир маротаба ишлатиладиган буюмларга тезкорлик билан ўтиш, ишлаб чиқаришнинг кенгайиши, кенг миқдорда айнан кимёвий моддалардан ясалган политэлен, пластмасса, шишанинг ишлатилиши  ушбу муаммони тўғдирди. Чиқинди аввало ривожланган ва ривожланаётган давлатларнинг муаммоси эканлиги бежиз эмас. Товарни  сотиш учун уни қадоқлаш аксарият ҳолатларда товар нархини бир неча баробарга оширади. Шунинг аҳоли жон бошига олинаётган даромад ҳам катта роль ўйнайди. Ривожланишдан орқада қолаётган мамлакатлар аҳолисининг даромади паст бўлгани боис сотиб олинган буюмларни тежаб, авайлаб ишлатишга ҳаракат қилишади ва ўз навбатида бу омил ҳам уларни чиқиндига камроқ ташланишига сабаб бўлади. Масалан, ўзбекистонликлар минг сўмдан икки юз сўмини айнан товарнинг қадоғи учун тўлайдилар. Баъзи бир товарларнинг қадоғи бундан-да қиммат. Албатта бу аёлларимиз учун овқат тайёрлашда қулайлик тўғдиради ва органик чиқинди чиқиш миқдорини камайтиради. Аммо уларнинг қадоғи айнан қайта ишланмайдиган чиқинди ҳажмини кўпайтиради. Қадоқ учун ишлатиладиган қоғоз унинг ярмини, қолгани металл, пластик ва шиша ташкил этади. Аммо сўнгги йилларда пластик  еткчи ўринга чиқмоқда. Ҳозир  тозалаш, озиқ-овқат маҳсулотлари, парфюмерия ва бошқа товарларнинг қадоқлари анъанавий қоғоз ва шишадан пластикка ўтмоқда. Пластикни бошқа материаллар билан қўшилган ҳолатида ишлаб чиқариш унинг яроқлилик муддатини узайтиради. Бошқа материаллардан фарқли ўлароқ нур ва бактериялар таъсирида деярли парчаланмайди. Унинг йўқ бўлиб кетиши учун 200 йил керак. Бундан ташқари қадоқдаги хлор бирикмалари атмсферага чиққанида, қуёш нурлари ундан хлор атомларининг ажралиб чиқишига сабаб бўлади. Хлор озон қатламини емирувчи кимёвий моддалардан биридир. Агарда унинг атмосферага чиқиб кетиш миқдори ошса, ерга тушаётган ультрабинафша нурларнинг кўпайиши ўз навбатида тери ва онкологик касалликлар сонини ортишига олиб келиши муқаррар. Айни пайтда биологик жиҳатдан парчаланадиган пластик турини ишлаб чиқариш бўйича изланишлар олиб борилмоқда. Буюк Британия ва Швейцарияда олиб борилган тадқиқотлар натижасида табиий муҳитда парчаланадиган пластик тури кашф этилди. Аммо уни ишлаб чиқариш қиммат бўлгани боис, ҳозирча товар ишлаб чиқарувчиларда унга бўлган талаб кучли эмас.

Чиқинди тури

Парчаланиш муддати

Озиқ-овқат қолдиқлари

10 кундан 1 ойгача

Газета қоғози

1 ойдан 1 йилгача

Картон қутилар

1 йилгача

Қоғоз

2 йил

Ёғоч

10 йилгача

Темир арматура

10 йилгача

Темир банкалар

10 йилгача

Оёқ кийим

10 йилгача

Бетон, ғишт

100 йилгача

Автоаккумуляторлар

100 йилгача

Фольга

100  йилгача

Кончерва қутилари

90 йилгача

Батарейкалар

100 йилгача

Резина автобалонлар

100 йилгача

Пластик

100 йилдан ортиқ

Полиэтилен пакетлар

200 йил

Алюмин идишлар

500 йил

Шиша

1000 йил

 

Айтиш жоизки сўнгги йилларда  уйда ишлатиладиган товарлардан чиқаётган чиқиндилар ичида инсон ҳаётига нисбатан хавфлиси 45 фоизни ташкил этади. Булар батарейкалар, буёқлар, ёғ ва буёқни эритувчилар, пестицидлар, таркибида фософор бўлган  элементлар, флюорисцент лампалар ва ҳоказо. Ахлатхонага ташланган бундай чиқиндилар ер усти ва ер ости сувларини заҳарлайди, инсон саломатлигига хавф солади.

Эрамиздан 500 йил илгари…

Тарихга назар ташлар эканмиз, эрамиздан 500 йил илгари Қадимги Юнонистонда кўчага чиқинди ташлаш бўйича биринчи император фармони эълон қилинган. Унга кўра Афина шаҳридан камида 600 метр узоқликда чиқиндихоналар ташкил этиш ва ахлатни фақат ўша ерга ташлаш қайд этилган эди. Аммо бу фармон ўз кучини ўрта асрларда йўқотди. Анкон университетининг профессори, италиялик тарихчи Эрколе Сорининг “Назокатли хонимлар даври” номли китобида қайд этилишича, 19 асргача аҳоли чиқиндини деразаларидан ташқарига улоқтира бошлашди. Лондон, Париж каби йирик шаҳарларнинг кўчалари ахлатга тўлиб кетган. Оддий ҳожатхоналар йўқлиги натижасида одамлар уйларнинг орқалари, зиналарнинг тагларига ҳожатга чиқишган. Қассоблар сўйилган молнинг ичак-чавоқларини, қонини кўчага ташлашган. Ҳайвонларнинг сийдиги терини қайта ишлаш ва оқартириш учун фойдаланилган. Ишлатилган суюқлик яна кўчаларга тўкилган. Оқибатда улар чиқиндига тўлиб, каламушлар ва уларнинг орқасидан турли хил юқумли касалликлар кўпайган. Шаҳарларни чиқиндининг сассиқ ҳиди тутган. Шаҳар кўчаларини  Шаҳар хокимлари  вазиятни бироз юмшатиш мақсадида чиқиндилар учун махсус ўралар қаздира бошладилар. Европанинг шаҳарларида вабо кеза бошлади. Кўмилган чиқиндилар ер ости сувларини ифлослантириши натижасида бошқа юқумли касалликлар ҳам яшин тезлигида тарқала бошлади. Илк маротаба чиқинди ёқадиган печлар Англиянинг Нотингем графлигида 1874 йили қурилди. Тез орада бу тажрибани бошқа мамлакатлар ҳам қўллай бошладилар.  Аммо аксарият шаҳарлар печлардан улардан чиқаетган тутун ҳавони ифлослантирганлиги учун воз кечишди. Айни пайтда дунёнинг кўпгина шаҳарлари қайта ишланмаган  чиқиндиларни кўмишади. 1984 йили  АҚШнинг Чикаго шаҳри хокимияти чиқиндидан ажралиб чиқаётган метан гази  ҳаракатини мониторинг қилиш учун танлов эълон қилди.  Ҳозирда ер остидаги чиқиндихоналардан қувурлар орқали ажралиб чиқаётган метанни ёқилғи учун қўллашади шунингдек махсус печларда у биогазга айлантирилади. Айни пайтна 40 та ана шундай станция АҚШда мавжуд. Биргина Стэйтен Айлэндда жойлашган чиқиндихонадан кунига 5 млн. куб. м газ олиниб, Бруклин газ компаниясига сотилади. Бу миқдордаги газ билан 50 000 та уйни иситиш мумкин. Шунингдек айнан чиқиндини ёқиш орқали ишлаётган электростанцияларни қуриш ишлари тобора авж олаётир. Аммо муаммо бошқа нарсада. Мазкур электростанцияларда ёқилаётган газ таркибида хлор мавжуд.  Улар ҳавога чиқариб ташланганда диоксин, яъни кимёвий бирикмаларга бирикишади. Диоксин жуда ҳам токсик  бўлиб,  тери касалликларини келтириб чиқаради, шунингдек тинсон иммунитетини заифлаштиради. Яна бир муаммо мавжуд. Дунёнинг тезлик билан ўсаётган шаҳарлари чиқиндихона учун тобора жой топишлари муаммо бўлмоқда.

001

Мутахассисларнинг таъкидлашича, маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатлар тажрибаси чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишлаш мумкинлигини кўрсатмоқда. Айрим  мамлакатларда чиқиндиларни алоҳида йиғиш тизими йўлга қўйилган. Натижада қоғоз, пластик, алюминий каби хомашёнинг катта қисми қайта ишлашга юборилади. Бу жараённинг экомуҳитга ижобий таъсири жуда катта.  Чиқиндиларни қай­та ишлаш энергия ва хомашё­ни сезиларли даражада тежайди.

Статистик маълумотларга кў­ра, Японияда резина ва кабел буюмларининг 34 фоизи, ши­ша буюмларнинг 43 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи чиқиндини қайта ишлаш эвазига олинар экан. Бу борада Хитой тажрибаси янада ҳайратланарли. Улар алюминий, темир, мис каби металлардан ясалган буюмларнинг 33 фоизини, жун, ипак, чарм-атторлик буюмларининг 34 фоизини турли чиқиндиларни қайта ишлашдан олишади.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатлар тажрибаси чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишлаш мумкинлигини кўрсатмоқда. Айрим  мамлакатларда чиқиндиларни алоҳида йиғиш тизими йўлга қўйилган. Натижада қоғоз, пластик, алюминий каби хомашёнинг катта қисми қайта ишлашга юборилади. Бу жараённинг экомуҳитга ижобий таъсири жуда катта.  Чиқиндиларни қай­та ишлаш энергия ва хомашё­ни сезиларли даражада тежайди.

Статистик маълумотларга кў­ра, Японияда резина ва кабел буюмларининг 34 фоизи, ши­ша буюмларнинг 43 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи чиқиндини қайта ишлаш эвазига олинар экан. Бу борада Хитой тажрибаси янада ҳайратланарли. Улар алюминий, темир, мис каби металлардан ясалган буюмларнинг 33 фоизини, жун, ипак, чарм-атторлик буюмларининг 34 фоизини турли чиқиндиларни қайта ишлашдан олишади.

 

Электрон чиқиндилар — янги экологик муаммо

Фан-техниканинг ривожи экологияга жиддий зарар етказаётган чиқиндининг янги тури электрон чиқиндиларни юзага келтирди. Швейцария 1998 йилда электрон чиқиндиларни оддий ахлатхонага ташлашни тақиқловчи қонун қабул қилинди.

Уяли алоқа телефонлари, компьютерлар, принтерлар, фотоаппаратларнинг русуми янгилангани сари улар кўплаб ахлатга улоқтирилади.  Биргина Хитойда ҳар йили чиқиндихонага 500 000 тонна музлатгичлар, 1,3 млн тонна телевизорлар ва  300 000 тонна компьютерлар ташланади.

АҚШнинг  80%  ва  Европа Иттифоқининг 75% электрон чиқиндилари ривожланаётган мамлакатларга келтирилиб, қайта сотилади. Улардаги токсик моддалар умумий чиқиндихоналарга ташланиши натижасида тупроқ ва сувга  аралашиб, кўпгина тирик организмлар, жумладан инсон танасига ҳам кирариб, касалликлар келтириб чиқаради. Мутахассисларнинг маълумотларига кўра 2015 йилда Ер юзида 48,9 млн. Тонна электрон чиқинди чиқарилиб, бу  7 млрд. аҳолининг ҳар бирига  салкам 7 килограммдан тўғри келади. Агарда қиёслайдиган бўлсак, мазкур электрон чиқиндилар 11 та Миср эҳромлари баландлиги билан тенг. Электрон чиқиндилар таркибида хавфли бирикмалар мавжуд. Компьютер мониторлари ва телевизорларнинг ҳар бирида 4 кг.ча қурғошин мавжуд. Шунингдек уларда 70 фоизгача симоб ва кадмийдан иборат оғир металлар бор. Қурғошин инсоннинг асаб тизими ва буйракларига салбий таъсир кўрсатса, кадмий ўпкани ишдан чиқаради. Суюқ кристалли мониторлар таркибида симоб бўлган панеллар билан қопланган. Бундан ташқари улардаги хром, литий ва углеводород атроф-муҳитга жиддий зарар етказади.

 

Муаммо ечими нимада?

 

Мазкур саволни юртдошларимизга берганимизда турли хил қараш ва жавоблар олдик.

          Дармон Ибрагимов, “Махалла” телеканали директори ўринбосари. Мамлакатимизда чиқинди муаммосини ечиш айнан тадбиркорларимиз эътиборини мазкур муаммога қаратишда деб ўйлайман. Чиқиндини қайта ишлайдиган корхоналар сонини кўпайтири билан биргаликда, ривожланган мамлакатлар сингари чиқиндини саралашни аҳолига ўргатиш ва юртдошларимизни бу борадаги маданиятини ошириш зарур.

       Наргиза Дўсимбетова, ЎзДЖТУ халқаро  журналистика факультетининг ўқитувчиси. Чиқинди бугун глобал экологик муаммога айланиб бўлди, десак муболаға бўлмайди. Қишлоқ жойларда мазкур муаммо  асосан ҳовли ташқарисида ўра қазиб, унга кўмиш билан ҳал этилса, шаҳарларда у шаҳар ташқарисига олиб кетилади. Юртдошларимизда чиқиндиларни саралашни ўрганишлари лозим. Оддий сабзавотлардан чиқаетган чиқиндилар, нон қоқилари учун алоҳида қутилар қўйиш ва уларни уй ҳайвонларига бериш ота-бобомиздан қолган удум. Бундан ташқари  бошқа чиқиндиларни ажратиш ва уларни алоҳида контейнерларда  қайта ишлаш учун олиб кетиш зарур.

      Дилноза Умарова,  уй бекаси. Муаммо тобора юртимизда долзарблашиб бормоқда. Уни бартараф этишнинг бир қанча йўллари мавжуд. Шулардан бири чиқиндини қайта ишловчи корхоналарни кўпайтириш, чунки уларни саралагани билан яна битта ахлатхонага олиб бориб ташлаш бирор бир самара бермайди. Бундан ташқари  айнан кўчага ахлат ташлаганлик учун катта миқдордаги жарималарни жорий этиш ва уларни амалга оширилишини назорат этиб бориш ҳам фойдадан ҳоли эмас. Буни Сингапур мисолида ҳам кўриш мумкин.  Чиқинди муаммоси ва аҳолининг бу борадаги хатти-ҳаракати юқори жарималар  орқали ҳал этилди ва ҳозирда у дунёнинг энг тоза мамлакатларидан бири ҳисобланади.

      Собит Мамуров, коллеж ўқувчиси. Бувим доимо нонни увол қилма дейдилар. Мен бир неча маротаба уйимиз  яқинидаги чиқиндихонада ётган нон бўлакларини кўрдим. Менимча уларни алоҳида ташлаш ёки сутчиларга бериб юбориш зарур. Бундан ташқари ҳозир кўплаб ташланаётган турли хил эски компьютерлар таркибидан зарур металларни ажратиб олиш мумкин. Бунга ихтисослашган корхоналар очиш лозим.

Маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатларда чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишланиши сир эмас.Кщпгина мамлакатларда қоғоз, пластик, алюминий каби хомашёнинг катта қисми қайта ишлашга юборилади. Чиқиндиларни қай­та ишлаш энергия ва хомашё­ни сезиларли даражада тежайди. Статистик маълумотларга кў­ра, Японияда резина ва кабел буюмларининг 34 фоизи, ши­ша буюмларнинг 43 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи чиқиндини қайта ишлаш эвазига олинади. Хитойда алюминий, темир, мис каби металлардан ясалган буюмларнинг 33 фоизини, жун, ипак, чарм-атторлик буюмларининг 34 фоизини турли чиқиндиларни қайта ишлашдан олишади. Айни пайтда юртимизда ҳам қоғоз, металл, пластикни қайта ишлаш йўлга қўйилмоқда. 2002 йилда республикамизда “Чиқиндилар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси қонуни қабул қилиниб, унинг асосий вазифаси чиқиндиларнинг фуқаролар ҳаёти ва соғлиғига, атроф муҳитга зарарли таъсирининг олдини олиш, чиқиндилар ҳосил бўлишини камайтириш ва улардан хўжалик фаолиятида оқилона фойдаланишни таъминлашдан иборатдир. Шунингдек қонунда чиқинди билан боғлиқ ишларни амалга ошириш соҳасидаги махсус ваколатли давлат органлари этиб Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Ўзбекистон «Ўзкоммунхизмат» агентлиги белгиланган эди. Бугунги кун талабларидан келиб чиққан ҳолда, чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизация қилиш масалаларидаги айрим ҳуқуқий нормаларни янада такомиллаштириш талаб этилади. Жумладан, чиқиндиларни истифода қилиш соҳасидаги махсус ваколатли давлат органларининг ваколатларини янада кенгайтириш, ишлаб чиқариш ва истеъмол чиқиндиларини зарарсизлантириш, улардан қайта фойдаланиш, ушбу масалаларда тадбиркорлик фаолияти учун қулай имкониятларни яратиб бериш, соҳага инвестицияларни кенг жалб этишни кўзда тутувчи нормаларни жорий этиш лозим. Шунингдек амалдаги қонунга чиқитсиз технологиялар жорий этилишини, чиқиндилар қайта ишланишини рағбатлантиришга қаратилган аниқ нормалар киритилиши зарур.

Чиқинди муаммоси ечими ишлаб чиқарувчиларни ўз маҳсулотларини сотув нуқталарида маҳсулотлар қадоқларини қайтариб олишни ва уни қайта ишлашни йўлга қўйиши, чиқиндиларни қайта ишлайдиган корхоналар сонини кўпайтириш, маиший чиқиндидан қишлоқ жойларда биогаз ишлаб чиқариш ускуналарини ўрнатиш ва бу борада тадбиркорларга имтиёзлар бериш, шунингдек аҳолининг бу борадаги экологик маданиятни ошириш, чиқиндини саралаш ва уларни мақсадли қайта ишлашни йўлга қўйишда кўринади.  Биргина биогазнинг ишлаб чиқариш миқдорини кўпайтириш ҳам атроф-муҳитни ифлосланишдан, ҳамда жойларда аҳолининг газга бўлган эҳтиёжини қондириш муаммосини ҳал этади.

Аҳолининг бу борадаги саводхонлигини ошириш ва маданиятини шакллантиришда ташвиқот ишларини кучайтириш билан биргаликда  жойларда экологик жамоатчи инспекторлар фаолиятини такомиллаштириш зарур. Шунингдек, аҳоли гавжум жойларда ахлат қутиларини кўпайтириш, кўчага  чиқинди ташлаган фуқароларга катта миқдорда жарима кўринишда маъмурий жазо қўллаш ҳам шубҳасиз шаҳар ва қишлоқларимиз тозалигини, сой ва ариқлардан, каналлардан тоза сув оқишини таъминлайди.

Хориж тажрибасига назар ташлайдиган бўлсак Испанияда машина деразасидан ахлат улоқтирганлик учун 200 евро, сигарет қолдиғини  йўлакка ташлаш 90 евро миқдорда жаримага асос бўлади. Германияда  ахлоқсиз фуқароларни “чиқинди изқуварлари” ушлашади. Кўчаларда ўрнатилган видеокамераларда қайд этилган хатти-ҳаракат  махсус қутига ташланмаган ахлат учун  100 еврогача жарима тўлашга асос бўлади. Сигарет қолдиғи, музқаймоқ ёки конфет қоғози, салқи ичимлик шишасини ерга ташлаш 20 евро, сақични, қолдиқ овқатларни улоқтириш 35 еврони ташкил этса,  эски мебель, электрон техникани ташлаганлик учун 150дан 600 еврогача жарима тўлашга тўғри келади. Швецияда ерга ташланган қоғоз унинг эгасига 90 евро, Сингапурда эса 300 дан 1000 долларга тушади.

Чиқиндилар билан курашиш ҳар биримизнинг вазифамиз. Фарзандларимиз учун  ифлос дунёни эмас, балки тоза, ям- яшил келажакни барпо этиш ўз қўлимизда.

Наргис Қосимова, журналист

 

 

ТОЗА СУВ – СОҒЛОМ ҲАЁТ МАНБАИ

dsc0028

Яқинда Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси томонидан Ўзбекистон Гидрометеорология хизмати маркази мутахассислари билан биргаликда Юқоричирчиқ туманидаги Чирчиқ дарёсининг маълум бир қисмини экологик ҳолатини ўрганиш ва бу ишларни кенг ёритиш мақсадида қўшма рейд ташкил этилди. Рейд доирасида Тошкент вилояти Табиатни муҳофаза қилиш қўмитасининг Чирчиқ минтақавий аналитик назоратга ихтисослашган инспекцияси ва Гидрометеорология хизмати марказининг мутахассислари Чирчиқ дарёсининг ифлосланиш даражасини ўрганиш мақсадида, ўлчаш ишларини дала ва лаборатория шароитида олиб бордилар.

Маълумки, табиатда сув ўз-ўзини тозалаш хусусиятига эга. Шу боис бўлса керак, халқимизда сув етти думаласа тоза бўлади, деган нақл юради. Аммо асримизга келиб сувнинг ифлосланиш даражаси меъёридан ошиб кетди. Оқибатда сув ўз таркибида мавжуд бўлган ифлословчи бирикмаларни тўлиқ бартараф этолмай қолди. Бу эса ўз-ўзидан сувни тозалаш муаммосини ҳал этишни тақозо қилмоқда.

Сув танқислиги сабабларидан бири ишлатилган сувнинг қайта тозаланмаслигидир. Жаҳон миқёсида ҳар йили коммунал хўжалик ва саноат тармоқларида фойдаланиш натижасида 470 км3 оқова сув ҳосил бўлади. Ҳисоб-китобларга қараганда, бутун дунёдаги корхоналардан чиқадиган оқова сувнинг миқдори Амазонка дарёсидаги сув миқдорига тенг экан.

Ер усти ва ер ости чучук сув захираларини муҳофаза қилиш, улардан самарали фойдаланиш борасида Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси бир қатор ишларни олиб бормоқда. 2002 йилдан бошлаб шу кунга қадар мамлакатимиздаги 8 та йирик дарё (Қашқадарё, Зарафшон, Чирчиқ, Сурхондарё, Норин, Қорадарё, Амударё ва Сирдарё) сувини муҳофаза қилиш борасида муайян ишлар амалга оширилди ва улар бўйича Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари қабул қилинди.

Тошкент вилоятини Чирчиқ, Оҳангарон, Сирдарё сув билан таъминлайди. Улардаги сув оқими Чорвоқ, Оҳангарон, Туябўғиз сув омборлари томонидан тартибга солинмоқда. Бундан ташқари, Чирчиқ, Оҳангарон, Пискент, Кўкорол, Далварзин каби ер ости чучук сув конлари бор, 2028 та қудуқдан фойдаланилмоқда. Оҳангарон ва Чирчиқ дарёларининг қирғоқбўйи полосалари майдони 1313 гектарни ташкил қилади.

Чирчиқ – Бўзсув тизими Ўзбекистон ҳудудида 100 минг гектардан зиёд ерни суғоради (Тошкент вилоятидаги суғориладиган майдонларнинг 30 фоизи), шунингдек, Тошкент, Чирчиқ, Янгийўл, Ғазалкент шаҳарларини ва кўп қишлоқларни сув билан таъминлайди. Чирчиқ дарёси суви кўплаб ирригацион тармоқлар (Захариқ, Бўзсув, Қорасув, Шимолий Тошкент каби каналлар) орқали суғоришда фойдаланилади. Бу ҳол минтақадаги саноат корхоналари фаолиятини тўғри йўлга қўйиш нафақат экологик, балки ижтимоий жиҳатдан ҳам зарурлигини кўрсатади.

Чирчиқ минтақавий аналитик назоратга ихтисослашган инспекциянинг лабораториясида ўтказилган таҳлиллар натижасига кўра олинган намуналарда ифлослантирувчи моддаларнинг, яъни аммиак, нитрит, нитратлар ва хлоридларнинг миқдори меъёрдан ошмаганлиги аниқланди.

ҲозирдаТошкент вилоятида кўплаб йирик саноат объектларининг атроф-муҳитга таъсирини танқидий баҳолаш, уларнинг салбий оқибатларини бартараф этиш чора-тадбирларини кўриш масаласи долзарблашиб бормоқда. Бу ҳолат, ўз навбатидаглобал иқлим ўзгаришлари, сув ресурсларининг ифлосланиши, аҳоли сонининг ўсиб бориши туфайли озиқ-овқат таъминоти масаласиҳамда ерларнинг мелиоратив ҳолатидаги ўзгаришлар  билан боғлиқ.

Бу эса, йирик саноат объектларини техник-технологик модернизация қилиш, атроф-муҳитга салбий таъсирни камайтиришга хизмат қиладиган моддий-техник базани шакллантириш, чет эл инвестициясини кенг жалб этиш ишларини янада жадаллаштиришни талаб этмоқда.

Шуни ҳам таъкидлаб ўтиш лозимки, корхоналар атрофидаги мелиоратив ҳолати ёмонлашган суғориладиган ерларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштираётган хўжаликларга – корхона томонидан имтиёзли нархларда минерал ўғит етказиб беришни ташкил этиш ва бундай ҳудудларда аҳоли саломатлигини назорат қилиш ва касалликларнинг олдини олиш мақсадида аҳолини тиббий кўрикдан ўтказишда корхона масъулиятини ошириш мақсадга мувофиқ.

Ундан ташқари, аҳолини тоза сув билан таъминлаш борасида вилоятнинг барча ҳудудларида сувни тозалашнинг замонавий усулларини қўллаш билан бир қаторда, сувнинг сифатини доимий назорат қилиб бориш,  ҳудудда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш учун мевали ва манзарали дарахтлар экиш ва бунда давлат органлари, корхоналарва фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ўртасида ижтимоий шерикликни ривожлантириш,  жамоатчилик экологик назоратини кучайтириш, айниқса оммавий ахборот воситалари иштирокида экологик рейдларни мунтазам равишда ташкил этиш ўз самарасини бериши шубҳасиз.

Малика ФАЙЗУЛЛАЕВА, Тошкент вилояти  Табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси  Ахборот хизмати

ЙЎРҒА ТУВАЛОҚ – ТАНТИ ТАБИАТ ТУҲФАСИ

Great Bustard (Adult female)

 Яқинда мамлакатимиз табиатида кам учрайдиган, Ўзбекистон Республикаси Қизил китоби ҳамда Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро Уюшмаси Қизил китобига киритилган ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ноёб қуш – йўрға тувалоқ самарқандлик Б.Атахўжаевнинг ҳовлисига узоқ ерлардан учиб келгани маълум бўлди.Бу ҳақда зудлик билан вилоят Табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси Давлат бионазорат инспекторларига хабар берилди.

Тувалоқ қурғоқчил ҳудудга мослашган бўлиб, очиқ ва буталар мавжуд ҳамда аҳоли кам бўлган жойларни афзал кўради. Нарининг оғирлиги 2,4 кг, урғочиси 1,4 кг тош босади. Бу қуш яширин тарзда ҳаёт кечиради. Эҳтиёткорлиги сабабли уни табиий шароитда кўриш осон эмас.

Давлат бионазоратнинг қарорига мувофиқ, тувалоқ Ўзбекистон ҳудудида ноёб турдаги ҳайвонларни кўпайтириш бўйича Бухоро вилоятидаги “Emirates Birds Breeding Center” питомнигига топширилди.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, мустақилликдан сўнг юртимизда биологик хилма-хилликни сақлаш ва кўпайтириш борасида бир қанча ишлар амалга оширилди. Келажакда уларни ривожлантириб бориш, ноёб ва йўқолиб кетиш арафасида турган ҳайвонларни қўриқлаш ва кўпайтиришга мақсадида Ўзбекистон ҳудудида ноёб турдаги ҳайвонларни кўпайтириш бўйича иккита питомник барпо этилди: Навоий вилоятидаги “Emirates Center for Conservation of Houbara” ННТ ва Бухоро вилоятидаги “Emirates Birds Breeding Center”. Питомниклар Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси Давлатбионазорати ташаббусига кўра яратилган.

Питомниклар замонавий техника билан жиҳозланган бўлиб, у ерда катта иш тажрибасига эга бўлган хорижий матухассислар фаолият олиб борадилар. Махсус емиш ва тиббий препаратлар ишлатилади. Питомниклар иши табиатни муҳофаза қилиш ташкилотлари ва ЎзР ФА ўсимлик ва ҳайвонот дунёси генефонди институти ходимлари томонидан назорат қилинади. Питомникнинг асосий мақсади – Осиё тувалоғини кўпайтириш, ёввойи табиатга қўйиб юбориш ва Ўзбекистонда яшовчанлигини қўллаб-қувватлашдан иборат.

2011 йилдан бошлаб Бухоро вилоятидаги питомникдан тувалоқларни табиат қўйнига қўйиб юбориш тадбирлари амалга ошириб келинмоқда.

Йўрға тувалоқ Шарқий Кавказ, Марказий Осий, Қозоғистон, шарқдан жанубий-шарқий Олтойлардатарқалган. Шунингдек, у Шимолий Африка, Ғарбий Хитой, Монгол Халқ Республикаси, жанубдан жанубий Арабистон, Эрон, Афғонистон, Ҳиндистоннинг шимолий-ғарбий қисмида, Синьцзянда ҳам учрайди.

Юқоридаги тувалоқ воқеаси Она табиатни асраш, унинг неъматларидан оқилона фойдаланиб, келажак авлодга етказиш биз учун ҳам фарз, ҳам қарз эканлигининг яққол исботи бўлди.

 

Анвар ШЕРОВ,

Ўзбекистон Республикаси

Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси

Ахборот хизмати

Глобал иқлим ўзгариши нима?

07

         Глобал иқлим ўзгариши – XXI асрнинг асосий муаммоларидан бири. Инсониятнинг тараққиётга эришиш йўлида табиатга нисбатан хўжасизларча муносабатда бўлиши атроф-муҳитдаги мувозанатнинг издан чиқишига сабаб бўлаётир.

Об-ҳаво ва иқлим нима? Об-ҳаво маълум ҳудуддаги атмосферанинг 10-12 километр баландликда бир вақтдаги, бир кунлик физик ҳолатини ифодалайди. Об-ҳавонинг қатор метеорологик катталикларига ҳаво ҳарорати, ҳаво намлиги, ҳаво босими, шамол тезлиги ва йўналиши, булутлар ва турли атмосфера ёғинлари тури ва жадаллиги, нурли энергия ва иссиқлик оқимлари кабилар киради.

Иқлим эса маълум бир ҳудуддаги об-ҳавонинг кўп йиллик режими билан ифодаланиб, жойнинг географик кенглиги, ер усти тузилиши (орографик, рельеф), денгиз сатҳига нисбатан баландлиги, океанга нисбатан узоқ ёки яқинлиги ва бошқа қатор омиллар билан аниқланади.

Иқлим атамаси грекча “клима”-қиялик маъносини, яъни қуёш нурларининг ерга тушган пайтида оғиш-тушиш қиялигини англатади. Бу атама юнон астрономи Гиппарх (мил.авв.160-125 йиллар) томонидан фанга киритилган.

Иқлим – қуёш атрофида ҳаракатланиб турадиган Ер сайёраси юзасига яқин бўлган атмосфера қобиғининг тропосфера қатламида рўй берадиган табиий жараёнлар натижасидир. Иқлим фасллар бўйича ўзгариш хусусиятига эга. Иқлимга таъриф берадиган бўлсак-“Иқлим деб маълум бир ҳудудда узоқ йиллар давомида такрорланиб турадиган об-ҳаво режимига айтилади”. Об-ҳаво эса иқлим кўрсаткичларининг айни жойдаги, айни вақтдаги ҳолатидир. Об-ҳаво бир кеча-кундузда бир неча марта ўзгариши мумкин. Йил давомида маълум жойнинг иқлимида унинг фаслларига хос ҳолда об-ҳаво ҳолатлари содир бўлиб туради.

Иқлимни ҳосил қилувчи асосий омил, манба Қуёш ҳисобланади. Ер юзасига тушадиган қуёш нурларининг тушиш бурчаги қанча катта бўлса, нурларнинг иссиқлик ва ёруғлик даражаси, қуввати шунча кучли, аксинча бўлса шунча кам ва кучсиз бўлади. Ернинг юзасида атмосфера ёки ҳаво қоплами мавжуд, ундан биз нафас оламиз ва усиз ерда ҳаёт бўлиши мумкин эмас. Ҳар бир киши бир кеча-кундузда 1 килограмм озиқ-овқат, 3 литр сув ва 12 килограмм ҳаво истеъмол қилади. Ер атмосфераси йигирмага яқин газ аралашмасидан ташкил топган. Уларнинг асосий қисми – азот ва кислороддан ҳамда сув буғи, азон ва мутлақ ҳолатда турувчи чанг ва бошқа аэрозоллардан иборат.

Об-ҳавони кузатиш метеорологик станцияларда олиб борилади.

4825_3_1449386506_710

Метеорологик кузатишлар кун давомида ҳар 3 ёки 6 соатда олиб борилади. Бундай бир вақтда олиб борилган кузатишлар бутун дунё об-ҳаво хизматининг (ВСП) асосидир. Бундай принцип метеорологик прогнозлар тузиш ва довуллардан огоҳлантириш ва глобал иқлим ҳақидаги билимларни тўлдириш учун керак.

Шуни алоҳида айтиш жоизки, иқлимий шароит билан боғлиқ бўлган жараёнлар таъсирида табиатнинг ривожланиш босқичларида ўзгаришлар бўлиб турган. Бунга Антарктида материги ва Шпицберген оролларида мавжуд бўлган кўмир конлари ҳамда тўртламчи даврда рўй берган такрорий музланишлар даври инкор этиб бўлмайдиган далиллардир. Олимлар иқлимий жараёнларда даврий ўзгаришлар мавжудлигини ҳам эътироф этадилар.

Иқлимшунос олим А.В.Шнитников томонидан Ернинг шимолий ярим шаридаги қуруқликларда (материкларда) табиий намликнинг 1800 йил давомидаги даврий ўзгаришлари ўрганилган. Ҳар бир давр икки фаслдан иборат бўлади, биринчиси 300-500 йил давом этадиган салқин, нам, илиқ давр бўлса, иккинчиси 1000 йилдан ортиқ кузатиладиган иссиқ ва қуруқ иқлим давридир[1]. Кейинчалик олиб борилган тадқиқотлар Шнитников фикрини тасдиқлади. Масалан, Э. Ле Руа Ладюри Шарқий Европа иқлимини ўрганар экан “кичик музлик даври” бўлганлигини ва асрлар оша, яъни ҳар 2000 йилда иқлим кескин ўзгаришини исботлади.[2]

Ер тарихида рўй берган иқлимий ўзгаришлар палеоиқлимшунослик фани вакиллари томонидан ўрганилади. Бундан ташқари, бу соҳага тегишли палеогеоморфология, палеоботаника, палеозоология каби фан илмий йўналишлари ҳам мавжуд. Бу ўринда геология фани алоҳида ўринга эга.

alvjhpm8

Сайёрамизда ҳукмронлик қилаётган ҳозирги иқлимий шароит асосан яқин ўтмишда, тўртламчи даврнинг қуйи, ўрта ва юқори қисмида рўй берган музлик давридан сўнг юзага келган. Ердаги ҳаётнинг асосий манбаи қуёш бўлсада, иқлимнинг ҳосил бўлишида атмосфера қобиғининг аҳамияти алоҳида ўрин тутади. Атмосфера таркибининг шаклланиши ва ўзгариши органик дунёнинг ривожланиш жараёни билан бевосита боғлиқ. Академик И.В.Вернадский фикри билан айтганда, у органик дунёнинг тараққиёти ҳосиласидир[3]. Атмосфера сайёрамизни ўта қизиб ва кескин совуб кетишдан сақлаб турувчи ҳимоя воситасидир. Ернинг ҳаво қобиғи бўлмаса, ҳаёт ҳам бўлмас эди. Иқлимшуносларнинг ҳисоблашларига кўра атмосферада карбонат ангидрид гази бўлмаганда ҳарорат 60С га, сув буғлари бўлмаганда эса ер сиртида ҳарорат 250С га пасайиб кетган бўлар эди.

d153a0c2da8d9d77a193c547cb66bed5

Ҳаво ҳароратининг кўтарилиши 1850 йилдан бошлаб, бугунги кунга келиб 1 даражага ошган. Агарда у 2 даражага етса, кризис ҳолатлар вужудга келади.  Саноат инқилоби амалга оширила бошлангач атмосферада карбонат ангидриднинг миқдори 30 фоизга ошган. Олимлар иқлим ҳосил қилувчи табиий омилларни 3 гуруҳга – астрономик, географик ва ҳавони циркуляцион омилларга ажратадилар. Бу омиллар қандай гуруҳланмасин, Ер иқлимининг шаклланишида қуйидагилар муҳим ўрин тутади. Бу борада бош омил қуёшдан ер сиртига етиб келадиган радиация ва ёруғлик миқдоридир. Ер юзида сувлик ва қуруқликнинг тақсимланиши, жойнинг географик ўрни, ер юзасининг тузилиши, қуёш нурларининг ер сиртидан қайтиши кўрсаткичлари, атмосфера таркиби ва циркуляцияси ва ҳаво-денгиз оқимлари кабилардир.

Ер шари иқлимини табақалаштиришда турлича ёндашувлар мавжуд. Булар орасида Б.П.Алисов томонидан 1930 йилларда ишлаб чиқилган генетик классификацияси кўпчилик томонидан мақулланган.

Бу классификацияда йил давомида ёки иссиқ ва совуқ даврларда ҳукмронлик қиладиган ҳаво массалари типлари асос қилиб олинган. У географик кенгликлар бўйлаб ҳукмронлик қиладиган еттита ҳаво массаларини қамраб олади: эквоториал, 2 та тропик, 2 та мўътадил ва Арктика, Антарктика. Бунга асосан 4 та асосий: эквоториал, тропик, мўътадил, арктика-антарктика ва 3 та оралиқ: субэквоториал, субтропик, субарктика-субантарктика иқлимий минтақаларига ажратади. Юқорида қайд қилинган ҳаво массаларининг, иқлим минтақаларининг шаклланишида Ер юзида радиация баланси, ҳаво ҳарорати ва намликнинг қутблардан экваторга томон ўзгариши асос қилиб олинган.

Ер юзида қарор топган ушбу иқлимий шароит XX асрнинг ўрталарига келиб кучли антропоген таъсирга учради. Яъни, ер юзасида аҳоли сонининг ортиши, табиий ресурсларга бўлган талаб ва эҳтиёжнинг тўхтовсиз ошиши ва ниҳоят фан ва техникани ривожланиши инсоннинг табиатга таъсир кучининг ортиб бориши Ер шари иқлимининг ўзгаришига олиб келди ва бу жараён шиддат билан давом этмоқда.

Бу жараённи қуйидаги далилллар билан асослаш мумкин:

  • Атмосферанинг кимёвий, физик таркибига инсон фаолият таъсирининг ортиб бораётганлиги, Озон қатламини емирувчи турли ис газларини ҳамда карбонат ангдрид ва бошқа иссиқхона эффекти ҳосил қилувчи газларни ва аэрозолларни чиқариш, турли органик ёқилғиларни ёқиш ва энергия сарфлаш орқали атмосфера ҳароратига кўрсатилаётган таъсирнинг ортиб бораётганлиги;
  • Табиий ресурсларнинг тез суръатлар билан ўзлаштирилиши (ер, сув, ўрмон, тоғ-кон) туфайли ер сирти альбедосининг ўзгариши;
  • Дунё океани сатҳининг кўтарилиши ва сув таркибининг ифлосланиши, бузилиши туфайли атмосфера-океан-қуруқлик тизимида кечадиган модда, энергия ва газ алмашинувига салбий таъсир кўрсатиш;
  • Ер шарида бўладиган, бўлаётган этник низолар, давлатлараро келишмовчиликлар, урушлар, халқаро терроризм, маиший ва саноат чиқиндиларининг табиатга тартибсиз катта миқдорда чиқарилаётгани;
  • Инсон омили таъсирида ер юзида модда, энергия алмашинуви туфайли, табиий, иқтисодий, ижтимоий жараёнларни шиддатининг ортаётганлиги;
  • Космосни ўзлаштириш мақсадида ракеталарни фазога чиқарилиши натижасида Озон қатламига етказилаётган зарар ва бошқалар.

Иқлимшуносларнинг маълумотларига кўра, юқорида қайд қилинган жараёнлар туфайли глобал иқлим исиши кузатилмоқда.  Атмосферада иссиқлик газлари ҳаддан ташқари кўп миқдорда тўпланиши дунё миқёсидаги барқарор иқлим жараёнларининг ўзгаришига олиб келмоқда. Уларнинг бундай ғайритабиий кўпайиши инсон фаолияти, чунончи: энергия ишлаб чиқаришда, кимё саноатида ва бошқа ишлаб чиқаришларда нефть, газ ва кўмирдан ҳаддан ташқари кўп фойдаланилиши натижасида юз беради. Миқдори йилдан-йилга кўпайиб бораётган асосий иссиқлик  газлари оксидланган газ ва метан бўлиб, маълумки, метан табиий газнинг асосий элементи ҳисобланади. Ушбу газлар атмосферада тўпланиб, сайёранинг қизиган сирти таратувчи ортиқча иссиқлик космосга тарқалишига йўл қўймайди ва атмосферанинг исишига сабаб бўлади.

Иқлим ўзгариши сабаби ҳисобланган иссиқхона газлари:

сув буғи

карбонат ангидрид (СО2)

метан (СН4)

азот оксиди (N2O)

гидрофторуглеродлар (ГФУ)

перфторуглеродлар (ПФУ)

олтингугурт гексафториди (SF6)[4]

Ер ўз юзасидаги инфрақизил нурларни  фазога қайта чиқармаслик хусусиятига эгадир. Улар ерни иссиқ “кўрпа”га ўраб, иссиқхона самарасини беради ва Ердаги ҳароратни сақлаб туради. Мазкур жараён Ерни ҳаёт учун яроқли қилади. Иссиқхона газларисиз Ер ҳозиргидан тахминан 30 даражага совуқроқ бўлар эди. Аммо афсуски, инсон фаолияти натижасида атмосферага юқорида келтириб ўтилган газлар чиқарилмоқда. Рақамларга эътибор берсангиз, бир кунда дунёда 9 миллиард литр нефть ёқилади. Бунинг натижасида ҳаводаги СО2 нинг  миқдори йилига 30% га ортиб бормоқда. Унинг оқибатлари эса қуйидагича: ҳарорат ошиши натижасида музликлар эрийди. Музликлар эриганда океан сувининг ҳарорати ва физик хоссалари, океан оқимлари, мазкур оқимларга боғлиқ бўлган мамлакатларда иқлим, глобал гидрологик цикл ва иқлимни яратувчи глобал жараёнлар ўзгаради. Оқибатда  ёғингарчиликлар амплитудасида катта ўзгаришлар юз бериб у ўта кўп ёғин ёғиши ёки умуман ёғмаслиги билан белгиланади, қурғоқчилик ва тошқинлар сони кўпаяди, табиий офатлар – торнадо, тайфунлар, селлар, кўчкилар юз беради. Бир қарашда бу унча қўрқинчли бўлиб туюлмаслиги мумкин. Аммо Ерда ҳарорат яна 5 даражага кўтарилса, барча жараёнлар орқага қайтариб бўлмайдиган тус олади ва сайёрамизда ҳар қандай ҳаётга жиддий хавф туғилади. Инсон биологик тур сифатида яшаб қолиши масаласи кун тартибидан ўрин олади. Айни шу сабабли бу муаммо оламшумул аҳамият касб этади.

Иқлим ўзгариши муаммоси Ўзбекистонга ҳам ўз таъсирини кўрсатмай қолмайди.  Содир бўлиши мумкин бўлган оқибатлар қаторида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин:

-            cув ресурслари тақчиллигининг кучайиши;

-            ўртача ҳароратнинг ошиши;

-             ёғингарчиликларнинг нотекис тақсимланиши – ёғингарчиликларсиз қурғоқчилик узоқ давом этиши ва бир мартада кўп миқдорда ёғингарчиликлар бўлиши;

-             қишлоқ хўжалигида етиштириш учун мақбул экинлар таркиби бутунлай ўзгариши;

-             ҳарорат режими кучайиши натижасида аҳоли саломатлиги билан боғлиқ муаммолар кўпайиши;

-              ўсимликлар ва ҳайвонларнинг аксарият турлари яшайдиган ареаллар қайта тақсимланиши, демак, экологик жараёнлар, бериладиган маҳсулотлар ва бажариладиган функциялар тубдан ўзгариши;

-              саҳролашиш жараёнларининг кучайиши, демак, яшаш ва хўжалик юритиш мумкин бўлган ерлар камайиши;

-              иқтисодиёт секторлари таъсирининг тўлиқ қайта тақсимланиши ва бошқалар[5].

Албатта иқлим ўзгариши натижасида кўрилиши мумкин бўлган зарарни ҳали ҳеч ким ҳисоблагани йўқ.  Хўш, бизнинг  фаолиятимиз иқлим ўзгаришига таъсир кўрсатадими? Албатта, ҳа. Аввало бу автомобиллардан чиқаётган заҳарли газлар, нефть, газ, кўмир ва ўтинни ёқиш оқибатида ажраладиган СО2, атмосферадаги аэрозоллар, цемент саноати. Шунингдек деҳқончилик, озон қатламининг юпқалашиши, чорвачиликнинг ривожи, ўрмонларнинг кесилиши ҳам иқлим ўзгаришига таъсир кўрсатади. Мутахассисларнинг фикрига кўра, 1901-2012 йилларда ўртача глобал ҳарорат Цельсий бўйича 0,89 даражага кўтарилган.  Бу 1400 йил мобайнидаги энг юқори кўрсаткичдир. Хавотирли томони шундаки, бу жараён давом этиши башорат қилинмоқда. Яъни, 2016-2035 йилларда сайёрамизда ҳаво ҳарорати яна 0,3-0,7 даражага кўтарилиши эҳтимолдан холи эмас[6]. Бунинг оқибатида яқин ўн йилликда қиш чилласида ҳарорат 20-30 даража иссиққа кўтарилиши, ёзда эса ҳавонинг совуб кетишини кузатиш мумкин. Энг ачинарлиси, иссиқхона эффекти оқибатида дунё аҳолисини, хусусан сиз-у бизнинг ичимлик сувимиз бўлмиш тоғлардаги музликларнинг заҳиралари эриши натижасида  камайиб боради. 1960 йилдан бошлаб бугунги кунга қадар Ердаги қор ва муз қоплами 15 фоизга қисқарди.

Шарқий-Европа минтақаси, Марказий Осиё ва Кавказ (жами 28 мамлакат) мамлакатларининг сезувчанлик ва тез зарар кўриши  даражасини тавсифловчи миқдорий баҳолаш ўтказилган. Баҳолаш натижаларига кўра, Ўзбекистон иқлим ўзгаришларига жуда сезувчан (2 ўрин) ва ундан  зарарланадиган (6 ўрин) мамлакат ҳисобланади. Ўзбекистон учун хавфли табиат ходисалари оқибатида эхтимоли бўлган ўртача йиллик йўқотишлар ҳажми 92 млн АҚШ долларини ташкил этиб, бу Марказий Осиё ва Кавказ учун энг юқори кўрсатгич ҳисобланади[7].

e25dc8637410ab9f

Иқлим исиши, яъни ҳаво ҳароратининг глобал ортиши муаммосини бартараф қилиш жуда мураккаб вазифадир. Чунки, бу муаммо ҳам “табиат-инсон-жамият” муносабатларига, яъни учликнинг мувозанатига, уйғун ривожланишига боғлиқдир. Ушбу мувозанат йўлларини топиш ва уни сақлаш учун қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириш лозим:

-иқлим ўзгариши муаммоси мазмун-моҳиятини чуқур англаш, ер шари аҳолиси, давлатлар, халқаро ташкилотларнинг ҳамкорлигига эришиш;

- иссиқхона ҳосил қилувчи газлар эмиссиясини (атмосферага чиқаришни) камайтириш имкониятини берадиган янги технологияни ишлаб чиқиш ва унга ўтиш;

- муқобил энергия манбаларига ўтиш ва уларнинг самарадорлигини ошириш;

-экинзорлардан, айниқса шолипоялардан метан газининг ажралиб чиқишини камайтирадиган технология ва усулларга эришиш;

-уй-жой ва биноларни иситишда тежамкор, экологик талабларга жавоб берадиган усулларни жорий этиш;

-ҳар бир инсонда “Сайёрамиз-умумий уйимиз” туйғуси ва масъулиятини ошириш, экологик маданиятни шакллантириш;

-маиший чиқиндиларни оқилона бартараф қилиш технологиясини такомиллаштириш;

-иқлим исиши индикатори ва оқибатларини худудлар доирасида ўрганиш ва уни бартараф қилишнинг географик асосларини излаш ва ушбу мавзуда лойиҳаларни ишлаб чиқиб амалиётга тадқиқ қилиш.

 

Наргис ҚОСИМОВА

 



[1]  Шнитников А.В. Внутривековая изменчивость компонентов общей увлажненности. – Л. Наука, 1969. –244 с.

[2] Э. Ле Руа Ладюри История климата с 1000 года. – Л.: Гидрометеоиздат. 1971. – С. 270.

[3] Дмитриев А. Л. Иван Васильевич Вернадский как статистик // Вопросы статистики. — 2010. — № 10. — С. 73—76.

 

[4] Н.Қосимова. Иқлим ўзгариши нега хавфли? http://ekolog.uz/article_view.php?id=174

[5] Н.Қосимова. Иқлим ўзгариши нега хавфли? http://ekolog.uz/article_view.php?id=174

[6] Ўша ерда.

[7] http://uzb.econews.uz/index.php/index.php?option=com_content&view=article

Ерда турларнинг пайдо бўлиш ва йўқолиб кетиши

1412132884_wwf-1

Атроф-муҳитнинг тинмай ўзгариб туриши туфайли янги турлар пайдо бўлади ва айни пайтда бошқалари йўқолади. Бир ҳайвон турининг барча аъзолари насл қолдирмасдан ўлганда тур буткул йўқолиб кетади. Уларнинг йўқолиб кетиши турлича бўлади, турнинг авлодларли эволюцион вақт давомида ўзгариб кеца ёки икки ва ундан ортиқ уруғларга бўлиниб кеца, бундай кўринишдаги йўқолиб кетиш шакли сохта йўқолиб кетиш дейилади. Эволюцион тарих мобайнида ҳақиқий ва сохта йўқолиб кетишнинг содир бўлиш сурати ҳалигача номаълум. Жониворларнинг йўқолиши табиий жараён, бунга сира ажабланманг. Тошқотмалардаги топилмаларга кўра ҳозирда ҳозиргача илгари мавжуд бўлган ҳайвонларнинг жуда кўп тури йўқолиб кетган. Олим Лей ван Вален (1967) ҳаётнинг эволюцион тарихини ғолибларнинг эмас, фақатгина мағлубларнинг давомий пойгаси деб таърифлайди. Буни шундай тушунтириш мумкин, тинмай ўгариб турувчи дунёда ҳайвонлар доимо ривожланиб боради ва йўқ бўлиб кетмаслик учун ўзгариб туради. Бу қисмда биз янги турларнинг шаклланиш ва эскиларининг йўқолиб кетиш сурати билан таништирамиз. Дунё миқёсида сайёрамизнинг қайси бурча жониворларнинг йўқолиб кетиш суратининг юқорилигни ва бу каби маълумотлар орқали ҳозирда ҳайвонларнинг қирилиб кетиш суратини камайтириш қай тариқа фойдалана олишимиз ҳақида маълумот бериб ўтамиз.

Турларнинг шаклланиши

 

Эволюция жараёни, турларнинг пайдо бўлиши ва ўзгариши ҳамда йўқолиб кетиши ҳақидаги маълумотларни биз ҳозирда тошоқтмага айланган организмлардан билиб олишимиз мумкин. Турларнинг шаклланиши ва эволюцион ўзгаришлар бир мунча мураккаб жараён бўлиб, бунга ўзгармас жараён деб қараб бўлмайди. Шунга қарамай олимлар юқоридагилар ҳақида тез-тез баҳслашиб туришади. Шунинг учун ҳам эволюцион ўзгаришлар ва турларнинг шаклланиши ҳақида икки хил ғоя мавжуд. Биринчиси градуализм, унга кўра янги турларнинг пайдо бўлиши узоқ вақт давомида бир маромда ривожланади. Янги турларни ҳосил қилувчи катта фенотипик фарқлар турлардаги узоқ муддат мобайнида юз берган кичик генетик ўзгаришларнинг йиғиндиси ҳисобланади. Турларнинг бир йўсинда пайдо бўлиш жараёни камдан-кам юз берадиган ҳолат. Бунинг ўрнига янги турлар озгина ўзгаришлар билан тез содир бўлади. Иккинчиси, тўхтатилган турғунлик эволюцион ўзгаришларнинг онда-сонда бўлишини билдиради. Узоқ вақт давомида ўзгармай келган турлар ўзлари яшаб турган атроф-муҳит билан бир хил турғун ҳолатда бўлади. Бундай узоқ давом этувчи турғунлик даврига тезлик билан ўзгарувчи даврлар барҳам беради. Яъни янги турлар тўсатдан озгина ўзгаришлар билан пайдо бўлади.

Энди бир саволга жавоб излайлик, турланиш сурати барча организмларда бир хил содир бўладими? Турланиш ҳар хил организмларда турлича тезликда содир бўлади. Биолог олим Ж. Ҳалдейннинг фикрича умуртқалиларнинг янги тури пайдо бўлиши учун 300 мингта авлод алмашиниши керак бўлади. Дарҳақиқат, жуда кўплаб популяциялар минглаб авлодларга тенг вақт давомида Музлик даврида ажралиб қолган бўлсада улар тўла янги турмақомига эриша олмади. Америка ва Йевросиё чинорлари бир-биридан 20 миллион йил давомида бир-биридан алоҳидаланиб қолган бўлсада, улар ҳали ҳам гибрид насллар ҳосил бера олади. Икки материкдаги танланиш жараёнини амалга оширувчи кучлар экологик умумий турларни репродуктив жиҳатдан ажратиш учун кифоя қилмади. Шундай бўлсада, сутэмизувчиларнинг қутб айиғи ва ўтлоқ итлари каби бир неча турлари Тўртламчи даврида, тахминан 200 минг йил аввалгина пайдо бўлди.  Гарчи дрозофила пашшаларининг кўпайиш даври сутэмизувчиларникига қараганда жуда қисқа бўлсада, уларнинг Гавайи турининиг 1000 дан зиёди бир неча минг ичида ривожланди. Африкадаги Набугабо кўли Виктория кўлидан 4000 минг дан бери ажралиб қолган бўлсада, бу кўлда балиқларнинг Йер юзининг бошқа қисмида топилмайдиган беш тури учрйди. Энди ўйлаб кўринг биз инсонлар туфайли йўлбарслар бор йўғи 100 йил ичида кетиш хавфи ёқасига келиб қолди.Янги турларни қай тариқа пайдо бўлишини яхши тушуниб олиш уларнинг айни пайтда антропоген омиллар таъсирида йўқолиб кетишдан тўхтатиб, келажак авлод учун сақлаб қолишнинг аҳамиятини оширади.

Йўқолиб кетиш шакллари

109154_fc920bf1ef04a7f794407a8e7d52

Ишонасизми ёки  йўқми одатда турланиш ва йўқолиб кетиш жараёни ҳақида энг яхши маълумотлар жониворларнинг тошқотмалари орқали аниқланади. Денгиз умуртқасизлари тошқотмаларда энг яхши из қолдирган ва чуқур ўрганилган. Олим П. Ирвин денгиз умуртқасизларининг сон жиҳатдан бир текисда кўпайиб Ордовик даврида энг юқори нуқтага чиқиб, Перм даврида энг кўп талофат кўрганини, кейин эса шундан бери яна бир маромда хилма-хиллашиб бораётганини кўрсатиб берди. Бошқа ҳайвон турларида вазият ўзгача. Юмшоқ танлилар ва икки паллали молюскаларнинг турлари ортиб бораётган бўлса, чўтка қанотли балиқ – латимерия, қиличдум, гинко дарахти бир вақтлар хилма-хил бўлган турларнинг энг сўнгги вакиллари ҳисобланади.

Тирик организмларнинг беш энг йирик қирғини қуйидаги геологик даврларда содир бўлган, булар Ордовик даври, Девон даври, Перм даври, Триас даври ва Бўр даврларидир. Бу қирғинларнинг сабаблари ҳали ҳам тез-тез муҳокама қилинади. Ордовик даври қирғини глобал музлаш ҳодисасига тўғри келган. Перм даври балиқлар ва тўртоёқлилар учун тарихда энг ҳалокатли қирғин ҳисобланади, бу қирғинда балиқларнинг 44 фоиз оиласи ва тўртоёқлиларнинг эса 58 фоиз оиласи йўқ бўлиб кертган. Перм даври қирғинининг асосий сабаблари сифатида иқлимдаги кескин ўзгаришлар, қитъаларнинг силжиши ва вулқон фаоллиги сифатида қаралсада, баъзи олимлар метеорит қулашини ҳам келтирмоқда. Девон ва Триас даврлари қирғинининг сабаблари маълум эмас. Беркелейдаги Калифорния университети олими Луиз Алварез ва унинг ҳамкасблари 1980-йилда Бўр даври қирғинига энг асосий сабаб метеоритнинг Йерга келиб урилишини энг ишонарли омил деган вариантни аклиф этишди. Фалокатдан сўнг атмосферага кўтарилган чанг булути қуёш нурини тўсиб қўяди ва иқлим кекин совийди. Тана ҳароратини назорат қилолмайдиган ҳайвонлар қирилиб кетади. Уруғли ўсимликлар, ҳашаротлар, эндотермик қушлар ва сутэмизувчилар кам зарар кўрган. Сўнгги Бўр даври қирғини бошқа гуруҳлардан кўра тўртоёқлиларга жиддаий зарба бўлди, ўша вақтда ҳозирда тошоқтмаларда учрайидган организмларнинг 75 фоизи,  улардан энг асосийлари динозаврлар, плезиозаврлар ва птерозаврлар буткул қирилиб кетди.

Ўсимлик ва ҳайвонларнинг қирилиб кетиши табиий жараён бўлиб, у эволюция қонуни ҳисобланади. Чунки тошқотмларда топилган организмларнинг ўртача яшаш муддати 5–10 миллион йил бўлиб, тошқотмаларнинг сақланиши 600 миллион йилга тенг. Йер юзида, ҳозирда мавжуд бўлган ўсимлик ва ҳайвонлар шу пайтгача яшаб ўтган тирик организмларнинг 1–2 фоизини ташкил этади. Лей Ван Валеннинг фикрича бирон бир организм оиласининг эволюцион давр мобайнида йўқолиб кетиш эҳтимоли унинг қанча вақт давомида яшашига боғлиқ эмас. “Кекса” тур вакиллари “ёшлар”га қараганда осонлик билан ўлиб кетади. Ўтмишдаги табиий муҳит шароитига ўрганиб қолган турлар вақтинчалик ноодатий шароитларга мослаша олмайди. Оммавий қирғинлардан омон қолган турларнинг кўпчилиги турли озуқа билан овқатланувчилар – генералицлар бўлиб, уалрнинг озуқасини турли хил ландшафтлардан топиш мумкин. Генералицлар географик жиҳатдан тенг тарқалган ва шунинг учун ҳам уларнинг яшаб қолиш имконияти юқорироқ бўлади.

Инсонлар таъсирида тирик организмларнинг йўқолиб кетиши

Йерда тирик организмларнинг йўқолиб кетишининг тезлашиб кетишига биз инсонлар сабабчимиз. Дацлабки антропоген омиллар таъсиридаги йўқолишлар овчилик туфайли содир бўлган. Натижада Тўртламчи даврда оғирлиги 44 кг дан зиёд сутэмизувчи, қуш ва рептилиялар йўқолиб кетди. 13000 йил аввал илгари ажралиб қолган қитъалар Авцралия ва Жанубий ва Марказий Америкага одамларнинг келиши туфайли жуда кўп ҳайвон турлари йўқолиб кетди. Авцралия ўша вақатда ўзининг йирик сутэмизувчилари, гигант илонлари ва рептилияларининг деярли барча турларини ва учолмайдиган қушларининг эса деярли ярмини йўқотди.Худди шундай Шимолий Америка ўзининг 73 фоиз ва Жанубий Америка 80 фоиз йирик сутэмизувчиларни илк одамклар келиши даврида йўқотди. Буларнинг эҳтимолий сабаби овчилик бўлиши мумкин бўлсада, ўша пайтда иқлим ўзгариб бошқа турларга бу оламни тарк этиш эшикларини очиб қўяди. Одамлар унчалик кўп бўлмаган Аляска ва Осиёнинг шимолий қисмида кўпгина турларнинг йўқолиб кетишига асосий айбдор сифатида иқлимни кўрсатиш мумкин.

d6e702fffe11f7fb30461473ee22926b

Оролларда турларнинг йўқолиш тезлиги одамларнинг табиатга нисбатан вайронкор таъсирини тасдиқлайди. 4 ва 5 асрларда Гавайига келган Полинезияликлар 2000 тур қушларнинг қирилиб кетишга жавобгардир. Каламуш сингари бегона турлар уларнинг йўқолишига кўмаклашиб юборди.Ёввойи турларга берилган шундай зарба 500 йилдан сўнг Гавайи воқеасидан кейин Янги Зеландияда қайд этилди. Бу йердаги улкан қушлар (уларнинг 15 фоизи Йер қушлари) 18 аср охиригача Маорилар томонидан қириб юборилди. Бу қирғиннинг сабаби овлаш, табиий муҳитнинг кенг миқёсда бузилиши, бегона турларнинг олиб келиниши деб айтиш мумкин. Йирик қушларнинг қирғинидан фақатгина кивиларгина омон қолган.

Оролларда турларнинг йўқолиш сурати

Оролларнинг майдони материкларга нисбатан анча кичиклиги, уларнинг бир-биридан сувликлар билан ажратилганлиги уларда турларнинг йўқолиш жараёнини материкларга нисбатан анча тезлашишига сабаб бўлади. Оролларда турлар кўп йўқолишидан ташқари уларда турларнинг сони материкларга қараганда камроқ бўлади, бу ҳам йўқолган турларнинг миқдорини кўпайтириб кўрсатади. Энди нима учун  оролларда турларнинг йўқолиш сурати юқорилиги эканлиги ҳақида суҳбатлашсак. Кўпгина оролларда яшовчи ҳайвон ёки ўсимлик турлар битта популяциядан иборат бўлади. Кутилмаган табиий офатлар ва ноқулай таъсирлар бутун бошли турни қириб юбориши мумкин. Қитъалар ороллардаги йўқолиш суратидаги фарқдан ороллар майдони учун шундай қонуниятни келтириб чиқариш мумкин, орол майдони қанча катта бўлса турларнинг йўқолиш сурати ҳам шунча кичик бўлади. Буни олимлар Тинч океани оролларидаги йерда яшовчи қушларни кузатиб аниқласжган. Ороллрдаги турларнинг кўпчилиги йиртқичлардан ҳоли шароитда ривожланган, шунинг учун ҳам орол қушлари учолмайдиган бўлиб қолган. Бундан ташқари уларнинг репродуктив сурати ҳам пасайган. Булар ҳам йетмагандай улар жуда содда, гўл бўлишган, шу туфайли оролга келган одамлар уларни осонлик билан ўлдирган. Чарлз Дарвин Жанубий Америка яқинидаги Чилое оролида яшовчи туликларни ўта содда эканлигини билиб қолгач, уларни пешонасидан болғача билан осонгина уриб ўлдириб тўплаган. Бу тулкилар кейинчалик Дарвин тулкиси деб аталган. Соддалик, учаолмаслик ва репродуктив суратнинг пастлиги янги йиртқичлар оролларга келганда у ердаги турларнинг йўқолишига катта ҳисса қўшади.

Ҳозирда жониворлар йўқолиб кетишининг сабаби нимада?

lion1

Ердаги ҳаёт тарихи давомида турларнинг йўқлиб кетиши табиий жараён ҳисобланади. Тошқотмалардаги турларнинг ўртача ёши 4 миллион йил атрофидадир. Ҳозирги йўқолиш суратини ҳисболаш учун бугунги кундаги мавжуд турлар умумий сонининг ўртача ёши 10 миллион йил ва уни 4 миллионга бўлиб ҳар йилги ўртача йўқолиш сурати 2.5 та тур кенлигини келтириб чиқарамиз (ҳар 10 минг йилда эса 2500 та тур). Демак, ҳозирги сутэмизувчиларнинг 4000 тури учун ўртача тошқотмаладаги турларнинг ёшини қўлласак ҳар 1000 йилда битта йўлишини кутишимз мумкин. Бироқ, георгафик жиҳатдан кенг тарқалган турларнинг тошқотмалари ўртача сақланиш давридан узоқроқ яшайди. Бундан ташқари умуртқалилар ва моллюскалар қаттиқ тана аъзолари туфайли яхши тошқотмага айланади. Агар йўқолиш сурати тошқотмалардагига қараганда 10 марта юқори бўлса, бугунги кунда мавжуд 4000 сутэмизувчилардан ҳар 100 йилда биттаси йўқолган бўларди. Мисол учун қушларнинг йўқолиш сурати ҳар 100 йилда иккитага тўғри келарди.

Шубҳасизки, яқин вақтлардаги йўқолиш сурати юқоридагига қараганда анча тез. Охриги 100 йил ичида сутэмизувчиларнинг 20 тури ва қушларнинг 40 дан зиёд турлари йўқолиб кетди. Биохилма-хиллик инқирози атамаси худди шундай жараёнга нисбатан қўлланилади. Турларни муҳофаза қилиш биологияси барча даржадаги билоогик хилма-хилликни қай тариқа сақалаб қолишни ўрганади. Кўпчилик олимлар ҳозирги йўқолиш сурати геологик тарих давомида энг тез рўй бераётгани экналигини таъкидлашмоқда. Аҳоли сонининг ўсиши бошқа турларнинг йўқолиш инқирозини кучайишига олиб келди. Сабаб шуки инсонлар глобал ўзгаришларнинг асосий сабабчисидир.

Табиий муҳитнинг йўқолиши

Табиий муҳитнинг йўқолишини Йер юзи бўйлаб барча экотизимларда учратиш мумкин. Табиий муҳитнинг йўқилиши ўрмонларнинг кесилиши, табиий йерларнинг қишлоқ хўжалиги майдонларига ўзгартирилиши, йўллар ва тўғонларнинг қурилишиҳамда шаҳарсозлик кўринишида бўлади. Ҳозирги кунда экологлар асосий эътиборни тропик нам ўрмонлар ва маржон рифларига қаратишмоқда. Чунки бу жойларда ўсимлик ва ҳайвонларнинг турларига бой ҳисобланади. Бразилия ўрмонларининг қишлоқ хўжалик, кончилик ва йўл қурилиши учун ўзгартирилиши бунга ёрқин мисол бўлади. Ўрмон орқали йирик автомагицралнинг қурилиши унинг йетиб бориш қийин бўлган ички қисмига йўл очиб берди. Кичик шаҳарчалар ва саноат корхоналарининг автомагицрал ёқалаб қурила бошлади ва автомгицралдан эса янада кўпроқ йўл тамроқлари ўрмон ичига кириб борди. Натижада бир вақтлар чексиз бўлган ўрмон ўрнида эса ўрмон парчалари пайдо бўлди. Ҳукумат эса тропик ўрмонларда яшаш хоҳишини бирлдирган ҳар қандай одам молиявий кўмак бериб келмоқда, оқибатда эса одамлар ўрмонларни хоҳлаганича кесиб ёқиб юбормоқдалар. Тропик тупроқлар чириндига бой эмас. Дарахтлар ёқилганда эса чириндилар миқдори кўпаяди ва уч йил давомида қорамолларни боқишга яроқли ўтларни ўцира олади. Аммо тупроқ ҳосил бермай бузилса, фермерлар ўрмоннинг бошқа қисмини ёқишади.

Табиий муҳитнинг йўқолишини дарё, кўл ва денгизларга ҳам кузатиш мумкин. Қирғоқбўйи ҳудуларининг бузилиши асосан қирғоқда ёки унинг яқинида аҳолининг зич яшаши туфайли юз бермоқда. Маржон рифларининг аллақачон 60 фоизи бузилган ёки бузилмоқда; агар маржон рифларига нисбатан муносабатларимизни ўзгартирмасак улар кейинги 40 йил ичида бутунлай йўқолиб кетади. Мангро ўрмонларининг бузлиши ҳам жуддий муаммо ҳисобланади; Индонезия ўз мангрозорларининг 45 фоизини йўқотиб бўлган. Сув-ботқоқликлар, денгиз ўтлоқлари ва эцуарийлар инсон фаолияти туфайли тез суратларда йўқолиб бормоқда.

Босқинчи турлар

Босқинчи турлар инсонлар томонидан ўз уйидан бошқа жойга кўчирилган турлардир. Ҳайвонлар одатда қишлоқ хўжалиги ёки кўкаламзорлаштириш мақсадида ёки ёғоч, гўшт ва юнг олиш учун, хуллас инсон эҳтиёжларини қондириш учун олиб келинган. Бундан ташқари бошқа турлар, масалан, ўсимликлар, ҳашаротлар, сув ҳайвонлари юк кемалари ва самолётлар ёрдамида тасодифан келиб қолган. Уларнинг қай йўл билан келиб қолганига қарамай, баъзи бегона турлар босқинчи турларга айланган, улар табиий йўл билан тарқалиб, маҳаллий турлар билан жой ва ресурслар учун рақобатлашишмоқда. Бундан ташқари ҳар қандай давлатнинг иқтисодиётига жиддий зарар йетказади. Босқинчи турлар энг ҳужжатлаштирилган давлатлардан бири АҚШда уларнинг нақ 4500 минг хил тури бўлиб, уларни йўқотиш ёки назорат қилиш ҳукуматга ҳар йили 138 миллиард АҚШ долларига тушмоқда.

Жониворларнинг 1600-йилдан бери ҳужжатлаштирилган йўқолишларининг 50 фоизига босқинчи турлар айбдор ҳисобланади. Улар ороллардаги турларнинг нақ 90 фоизининг умрига зомин бўлган. Бундан ташқари Африканинг Буюк Кўллари – Виктория, Малави ва Танаганика хилма-хил эндмеик турларга бойлиги билан дунёга машҳурдир. Аммо балиқчилик заҳирасини тиклаш ва спорт учун олиб келинган Нил олабуғаси кўллардаги кўпгина маҳаллий турларнинг қирилиб кетишига, уларни шунчаки йеб қўйиш орқали сабабчи бўлган.

Биз босқинчи тур ва маҳаллий турлар ўртасидаги муносбатларни рақобат, йиртқичлик ва паразитликка бўлишимиз мумкин. Мисол учун, Норвегия заранги (Аcер платаноидс) ўта сояли шароитларга чидмали бўлиб, Қўшма Штатларнинг марказий ва шимоли-шарқий қисмларидаги ўсимликларни рақобатда йенгиб чиқмоқда. Маёқ қоровулларининг мушуклари дунё бўйлаб майда ороллардаги йерда уяловчи қушларнинг популяцияларини қириб ташлаган. Малла дарахт илони (Боига иррегуларис) Гуам оролига тасодифан келиб қолган ва маҳаллий қушларнинг популяцияларини қириб ташлаган. Бегона турлар томонидан олиб келинган паразит ва касалликлар ҳам турлар йўқолишининг муҳим сабабчиларидан биридир. Гавайидаги парранда гриппи бегона чивинлар томонидан тарқатилган бўлиб, улар Гавайининг 50% дан ортиқроқ қушларини қириб юборган.

Ифлосланиш

cheetah-3

Бугунги кунда ифлосланиш тирик оргазнимларнинг яшаш тарзи ва соғлиғига салбий таъсир қиладиган ўзгаришларга ишора қилади. Ифлосланиш организмларни кучсизлантириб, уларни нобуд қилади. Кислота миқдорининг қуруқлик ва сув муҳитида ошиши завод ва фабрикалардан чиқаётган олтингугурт оксиди ва автомобиллардан чиқаётган азот оксиди сабаб бўлмоқда. Улар атмосфераданинг юқорисида сув буғларига қўшилиб кислотага айланади. Бу кислоталар Йер нам (кислотали ёмғир ёки қор) ва қуруқ (олтингугурт ва нитрат тузлари) шаклида қайтади. Кислота тўпланиши дарахтларнинг кучини қирқади ва уларниг касаллик ҳамда ҳашаротлар олдида ожиз қилиб қўяди. Шунингдек, у кичик умуртқасизлар ва тупроқдаги парчаловчи жониворларни қириб бутун бошли экотизимни ишдан чиқаради.

Озон қатлами 50 км баландилкдаги, цратосферада жойлашган қатлам бўлиб, у зарарли ултрбинафша нурларни кўп қисмини ўзида ушлаб қолади. Озон қаталмининг йермирилиши эса хлорофлоуглеродлардан (ХФУ) ажрлаиб чиқадиган хлор атомлари туфайли юз беради.ХФУлар ичида энг машҳури ферон бўлиб, уни ҳали ҳам музлаткич ва кондиционерларда учратиш мумкин. Озон қатламининг йемирилиши экинлар ва дарахтларнинг ўсишига тўсқинлик қилади ва шунингдек бутун океандаги жониворларнинг катта қисмига озуқа бўлувчи планктонларни ҳам нобуд қилиши мумкин. Барча тирик органзимларнинг иммун тизими кучсизланиб юқумли касаллликларга қаршилик кўрсатиш хусусияти пасаяди.

Органик кимёвий моддалар замонавий турмуш тарзимизнинг барча жабҳаларида кенг қўлланилади. Органик кимёвий моддалар нонилфенол деб аталади. Нонилфенолларга пецисидлардан тортиб ювиш воситалари, косметика ва плацмассаларгача бўлган моддалар киради. Бу моддалар амфибиялар ва балиқларда феминизм яъни жинс   ўзгаришига олиб келади ва ҳаёвнлардаги гормонларни ишдан чиқаради. Лосос балиқлари чучук сувда туғилади, лекин шўр сувда вояга йетади. Бироқ нонилфенолли сувдаги ёш балиқларнинг 20-30 фоизи чучул сувдан шўр сувга ўтолмайди.

Глобал иқлим ўзгариши 21 асрда атмосферага чиқарилаётган иссиқхона газларининг кўпайиши туфайли содир бўлаётган жараёндир. Иссиқхона газларини асосини қазилма ёнилғиларнинг ёқилишидан ажралиб чиқаётган карбонат ангидрид ҳамданефт ва газ қудуқлари, гуруч плантациялари, ҳайвонлар гўнгидан ҳосил бўлаётган метан газлари ташкил этади. Бу газларнинг иссиқхона газлари деб аталишига сабаб шуки, улар иссиқхонанинг селлофан ёки ойналари каби улар қуёш нурининг Йер юзига йетиб келишига имкон беради, лекин уларнинг яна фазога қайтиб кетишига тўсқинлик қилади. Олимларнинг дунё бўйлаб олиб бораётган текширишларига кўра карбона ангидрид миқдори бир маромда ошиб бормоқда. Энг ёмони Сибир шимолидаги доимий музлоқ йерларнинг эришидир. Чунки уларнинг оцида улкан метан газининг заҳираси мавжуд бўлиб, музлоқларнинг эриши уларнинг атмосферага чиқарилишига оқибатда иқлимнинг тезда исишига олиб келади. Метан таъсири карбонат ангидриддан 40 баробар кучли ҳисобланади. Иқлим ўзгариши туфайли ўсимликларнинг ўсиш мавсуми эртароқ бошланади ва жониворлар шимолга қараб сурилиб боради.

Иқлим ўзгариши турли хил қуруқлик ўсимлик ва ҳайвонларини илгари улар учун қулай бўлган яшаш жойларидан шимолроққа силжишга ёки баландроққа кўтарилишга мажбур қилади. Натижада табиий экотизимларнинг фаолияти ва тузилиши ўзгаради, аниқроғи ишдан чиқа бошлайди. Айрим турлар яшаш жойини тезроқ ўзгартириб шимол илдам қадам ташласа, қолганлари эса ортда қолиб кетади. Айрим кичик турларга катта жой зарур бўлсада, уларнинг яшаш муҳити қишлоқ хўжалик майдонлари ва шаҳарлар билан ўралган бўлади. Ҳаттоки улар янги жойга кўчиб ўтганда ҳам, янги уйлар улар хоҳалаганидек бўлавермайди. Агар глобал иқлим ўзгариши майдароқ жониворлар кўча олганидан тезроқ юз берса биз бу жониворларнинг қирилиб кетиш эҳтимоллигини ошириб юборади. Бироқ кимлардир аза тутаётганда бошқаларнинг кўчасида байрам бўлиши ҳам мумкин. Иқлим ўзгариши одатда қишки совуқ туфайли қирилиб кетадиган паразитлар ва зараркунандаларнинг сонининг кўпайишига имкон яратиб беради.

Ортиқча ов қилиш

Бу атамани очиғи ўзбекча вариантини танлашгача бироз қийнладим: ортиқча фойдаланишми ёки ҳаддан зиёд овлашми ва ахийри ортиқча ов қилишда тўхтадим.Ортиқча ов қилиш учун сиз ёввойи ҳайвонларни шунчалик кўп ов қилишингиз керакки, оқибатда уларнинг сони кескин камайиб кетиши зарур бўлади. Агар ҳаёвнлар популяциясининг сони қанча кам бўлса-ю шунча аҳамиятли бўлса уларнинг қолган қисмини овлаш учун сабаб ҳам шунчалик юқори бўлади. Масалан, ҳозирда браконйерлар қирилиб кетаётган ва йўқолиш хавфи оцидаги турларни сотиш ва тўплаш учун жон-жаҳди билан ҳаракат қилишади, чунки айни пайтда қора бозорда уларнинг баҳоси анча юқори ҳисобланади. Ёввойи ўсимлик ва ҳайвон турларининг халқаро савдоси ҳар йили 20 миллиард АҚШ долларини ташкил этади, уларнинг 8 миллиард АҚШ доллари эса ноқонуний савдога тегишлидир.

Ноёб ўсимликлар ва ғайриоддий ҳайвонларнинг бозори ҳам қонуний, ҳам ноқонуний савдодан даромад кўради. Ўсимлик қирқувчилар хочли сагуаро кактусларини қирқиб боғбонлар ва гул ўцирувчиларига ҳар бирини 1500 АҚШ долларидан сотади. Тўтилар уй ҳайвон боқувчиларига олиб келинадиган қушлар орасида энг кўпчлигидир. Келтириладиган ҳар бир қуш учун йўлда келтирилаётганда кўпроқ ўладиганлари тўғри келади. Худди шундай ҳолат Индонезия ва Филлипиндаги маржон қоялардан келтириладиган балиқлар билан юз беради. Ғаввослар сувга шўнғиб балиқларни чиқариб олиш учун маржон қояларни динамит билан портлатишади ёки уларни беҳуш қилиш учун заҳарли модда, сианидни плацик идишларда пуркашади. Бу жараёнда кўплаб балиқлар ва маржон полиплари нобуд бўлади.

1973-йилда Йўқолиш хавфи оцидаги турларнинг Халқаро савдоси тўғрисидаги Конвенсия (ЙХТХК) ташкил этилди. Конвенсия йўқолиб хавфи остидаги турларнинг халқаро савдосини уларнинг ҳаётига хавф солмасдан амалга оширилишини кафолатлайди. Бугунги кунда дунё бўйлаб 172 мамлакатдаги ўсимлик ва ҳайвонларнинг 30 мингдан ортиқ тури маълум даражада ҳимоя оцига олинган.

Браконьерлар халқаро уюшган жиноятчилар ёрдамида ҳали ҳам айрим йўқолиш хавфи остидаги сутэмизувчиларни териси, тирноқлари, қозиқ тишлари, шохлари ёки суяклари учун овламоқда. Камёблиги туфайли битта Амур йўлбарсининг баҳоси 500 минг АҚШ доллари бўлиб, унинг суяклари майдаланиб тиббий кукун сифатида ишлатилади. Каркидонлар шохларидан осори-атиқалар ясаш учун ва қимматбаҳо дори тайёрлаш учун овланади. 2015-йилда уларнинг 15 мингга яқини қириб ташланган. Фил суягидан эса санъат буюмлари, заргарлик маҳсулотлари ёки пианино клавишлари ясалади. Япония пойтахти Токиода Бенгал йўлбарисининг териси 100 минг АҚШ доллари туради.

БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти маълумотларига кўра дунё океанидаги асосий 15 балиқ заҳираларининг 11 таси тўлиқ овлаб бўлинган. Балиқ заҳираси қайта тикланадиган озуқа манбаси ҳисобланади, агар улар кўпайиш имкониятидан ортиқ миқдорда овланмаса. Бизнинг жамият балиқ заҳиралари йеб битириш учун янада йирикроқва самаралироқ балиқчилик флотилияларидан фойдаланмоқдамиз. Тунес балиқлари овланганда ўта кенг айланали ёпинчиқ тўрлардан фойдаланишади. Унда балиқлар тўдаси тўрнинг ичкарисига кирганда тўр бошқа тарафдан ёпилади. Бу тўрга фақатгина тунес балиқлари эмас уларни овламоқчи бўлган минглаб делфинлар ҳам илиниб қолади ва ҳалок бўлади. Афсуски, кўпгина тунес сотувчи фирмалар маҳсулотларини “делфиндан ҳоли”, “таркибида делфин гўшти йўқ”, деб сотишади. Бошқа балиқчилик кемалари йирик судралувчи тўр — траулерлардан фойдаланишади. Траулерлар 12 та реактив самолётни ўз бағрига сиғдира олади. Унда фақатгина йирик балиқларни тирик тутиш мумкин, тасодифан тушиб қолган кичик балиқлар ва тошбақалар эса нобуд бўлади ва океанга чиқариб ташланади. Траулаер тушган денгиз туби худди дарахтлардан тозаланган ўрмонга ўхшаб қолади. Шунинг учун бугунги балиқчилик флотилиясининг фаолияти балиқ заҳираларининг қайта тикланишига имкон бермайди.

Фақат балиқлар заҳираси тугаб битмайди, балки улкан экотизимдаги озуқа занжирини бузади. Тинч океани шарқий қирғоқларида денгиз қундузларининг сони камая бошлаганда олимлар уларнинг касаткалар томонидан овланаётганлигини аниқлашган. Бунга сабаб нимада? Сабаб шуки, касаткалар одатда тюленлар ва денгиз арслонларини овлайди. Тюленлар ва денгиз арслонлари камайганда касаткалар денгиз қундузларини овлайди. Денгиз арслонлари эса севимли озуқалари олабуға ва селд заҳиралари жуда камайиб кетганлиги учун бу йерларни тарк этишган. Денгиз қундузлари денгиз кирпиларини овлаб денгиз ўти ўрмонларини сақлаб қолади.

 Cардор Абдураимов таржимаси

Экологик назорат бўйича жамоатчи инспекторлар ўқитилмоқда

7140546c1115300

Жорий йилнинг 23 сентябрь куни Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ташаббуси билан Экологик назоратнинг жамоатчи инспекторларини махсус тайёргарликдан ўтказиш ишларини мувофиқлаштириш мақсадида 2 кунлик ўқув-семинар ташкил этилди.

Унда, қўмита масъул ходимлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ходимлари, ўқув-семинар тингловчилари, маърузачилар ва ОАВ ходимлари иштирок этишди.

Ўқув-семинардан кўзланган асосий мақсад – ўқув-семинар тингловчиларига экологик назоратнинг жамоатчи инспекторининг ваколатлари, мажбуриятлари, жамоатчилик экологик назоратини амалга оширишнинг усул ва йўллари, унинг натижаларини расмийлаштириш, давлат органлари билан ҳамкорликни амалга оширишни англатишдан иборат.

Таъкидландики, жаҳонда саноатнинг жуда тез ривожланиши оқибатида атмосферага чиқарилаётган чиқиндиларнинг умумий ҳажми бир неча баробар ортди. Ҳар йили атмосферага 90 миллион тоннадан ортиқ заҳарли газлар – карбонат ангидрид, азот оксиди, углеводород, бензапирен, қўрғошин чиқарилади. Ҳозирги вақтда фақат ҳаво эмас, сув, тупроқ ҳам ифлосланиб бормоқда. Ташланган чиқиндиларнинг айримлари тез парчаланиб кетса, айримлари учун бу жараёнга юз, минг, миллион йиллар талаб қилинади.

Мамлакатимизда эса табиатдан оқилона фойдаланиш, унинг бойликларини муҳофаза қилиш, табиат билан инсон ўртасидаги муносабатларни тартибга солиш борасида тегишли қонунларни ишлаб чиқиш ва ҳаётга тадбиқ этишга катта эътибор берилмоқда. Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида «Фуқаролар табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар» (50-модда), «Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир» (55-модда) деб белгилаб қўйилган. Бош қомусимизда қайд этилган мазкур моддалар давлат ва жамиятнинг, хусусан, фуқароларнинг табиат олдидаги бурчи, масъулияти, мажбурияти ва табиат бойликларидан фойдаланиш ҳуқуқини яққол намоён этади.

Ўқув-семинарда маърузачилар томонидан “Экологик назорат соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва унинг асослари”, “Жамоатчилик экологик назоратининг назарий ва амалий жиҳатлари”, “Ер ресурсларини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасида жамоатчилик экологик назорати”, “Чиқиндилар бошқаруви соҳасида жамоатчилик экологик назорати” каби мавзулар қамраб олинди.

Таъкидландики, 1992 йилда Рио-де-Жанейро шаҳрида ўтказилган БМТнинг Атроф-муҳит масалаларига бағишланган конференцияси атроф-муҳит муҳофазаси йўналишидаги муҳим воқеалардан бири бўлди. Шундан сўнг юртимизда «Алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудлар тўғрисида» (1993), «Ер ости бойликлари тўғрисида» (1994), «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида» (1996), «Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида», «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида», «Энергиядан оқилона фойдаланиш тўғрисида» (1997), «Ўрмон тўғрисида»ги (1999) каби қатор қонунлар қабул қилинди.

Шунингдек, Ўзбекистон БМТ ташаббусларини қўллаб-қувватлаган ҳолда, мазкур ташкилотнинг Иқлим ўзгариши тўғрисидаги Доиравий конвенцияси, Озон қатламини ҳимоя қилиш бўйича Вена конвенцияси ва унга киритилган тузатишларга қўшилган, Иқлим ўзгариши тўғрисидаги Доиравий конвенцияга қўшимча тарзда қабул қилинган Киото протоколини имзолаган.

Маърузачилар томонидан ҳали жаҳонда ҳам, юртимизда ҳам табиатни муҳофаза қилиш, табиат бойликларидан оқилона фойдаланиш борасида ҳал этилмаган муаммолар бисёр эканлиги, уларни бартараф қилиш кўп жиҳатдан аҳолининг табиат муҳофазаси, табиат билан боғлиқ қонуниятлар ҳақидаги билимига боғлиқлиги, фуқароларнинг экологик онги қанчалик юксак, билим даражаси қанчалик юқори бўлса, табиатдан фойдаланиш маданияти ҳам шунчалик ортиши алоҳида қайд этилди.

Шунингдек, бу борадаги зарур билимларни ўрганиш, уларга қатъий амал қилиш ва салбий ўзгаришларнинг олдини олиш ҳозирги кунда энг долзарб вазифалардан бири эканлигига ҳам алоҳида урғу бериб ўтилди.

Таъкидландики, экологик муаммолар моҳиятини чуқур англаб етиш ҳамда уларни тўғри ҳал этиш жамиятнинг ҳар бир аъзоси учун муҳим вазифа, ҳаётий заруратга айланиши лозим.

Ўқув-семинар давомида таъкидландики, яна бир оғриқли нуқталардан бири бу – ноқонуний чиқиндихоналар фаолияти. Яшаб турган жойимизни турли чиқиндилар билан ифлослантириш, аввало, ўзимиз, қолаверса, келажак авлод соғлиғига салбий таъсир этади. Афсуски, баъзи фуқароларимиз, ҳатто айрим мансабдор шахслар ҳам бу масалага панжа орасидан қарашади.

Республикамизда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш устидан олиб борилаётган назорат самарадорлигини ошириш, бу борада жамоатчилик билан ҳамкорликни йўлга қўйиш мақсадида 2013 йил 27 декабрда Ўзбекистон Республикасининг «Экологик назорат тўғрисида»ги Қонуни қабул қилингани айни муддао бўлди. Ушбу Қонуннинг асосий мақсади экологик назорат соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборат.

Қонунга кўра, ер, ер ости бойликлари, сув ресурслари, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси, атмосфера ҳавоси, атроф-муҳитга таъсир кўрсатувчи табиий ва техноген манбалар, фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига таҳдид солиши мумкин бўлган фаолият, ҳаракат ёки ҳаракатсизлик экологик назорат объектлари сифатида белгилаб қўйилган.

Шунингдек, Қонунда экологик назорат субъектлари рўйхати ҳам келтирилган бўлиб, улар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, махсус ваколатли давлат органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, давлат ва хўжалик бошқаруви органлари, хўжалик юритувчи субъектлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ва фуқаролардан иборатдир.

Тадбирда экологик муаммолар бошқа барча муаммолар сингари инсоннинг ички олами, унинг маънавий дунёси қай даражада эканлиги билан боғлиқ бўлиб, инсон ички дунёсининг ташқи дунёдаги акси сифатида қаралиши кераклиги,  ҳозирда юзага келган экологик ҳолатни инсон руҳидаги маънавий кемтикликнинг, замондошларимиз дунёқараши ва онгидаги муайян бўшлиқнинг натижаси, дея қайд этиш мумкинлиги эътироф этилди.

Ўқув-семинарнинг 2 куни бутунисича амалий машғулотларга бағишланди. Унда атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш соҳасида қонунбузарликнинг олдини олиш, аниқлаш ва уларга чек қўйиш, сув ва сув ресурсларини муҳофаза қилиш соҳасида экологик ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, аниқлаш ва уларга чек қўйиш, ер ва ер ресурсларини муҳофаза қилиш соҳасида экологик ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, аниқлаш ва уларга чек қўйиш каби қатор экологик муаммоларга ўқув-семинар тингловчилари ўз фикр-мулоҳазаларини билдирдилар.

Тадбир якунида ўқув-семинар тингловчилари ўзларини қизиқтирган барча саволларга тўлиқ ва атрофлича жавоб олишди. Шундан сўнг, уларга тантанали равишда Табиатни муҳофаза қилиш қўмитасининг сертификатлари топширилди.

Табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси  Ахборот хизмати

 

ЎЗБЕКИСТОН ҚЎРИҚХОНАЛАРИ

03-02-2015_08_uzb_rus

Ўзбекистонда алоҳида муҳофаза қилинадиган худудларнинг тўртта асосий тоифалари мавжуд;

-        давлат қўриқхоналари

-        давлат миллий боғлари

-        давлат буюртмалари (хоналари)

-        давлат табиат обидалари, ёдгорликлари

Ҳозирги кунда алоҳида муҳофаза қилинадиган худудлар тизимига 2164 кв.км майдонни эгаллаган тўққизга давлат қўриқхоналари, 6061кв.км майдонли иккита миллий боғ, 12186,5 кв.км майдонли тўққизта давлат буюртмахоналари ва ноёб ҳайвон турларини кўпайтириш бўйича битта республика экологик маркази киради.

images

Қўриқланадиган худудларнинг умумий майдони 20520 кв.км ёки бу барча республика худудининг 4,6% ни ташкил этади. Аммо фақат 8225 кв.км ёки республикадаги майдонларнинг 1,8% узоқ муддатли ёки жиддий муҳофаза қилинадиган худудларга ажратилган.

Ўзбекистонда биологик хилма-хилликни сақлашда Давлат қўриқхона-ларининг аҳамияти каттадир. Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро иттифоқ-ининг 1 – тоифасига кирадиган қўриқхоналарда ҳар қандай хўжалик фаолияти таъқиқланади. 2 – тоифага кирадиган Миллий боғларда ерлардан қишлоқ хўжалик, рекреция, туризм мақсадларида фойдаланилади.

 

Чотқол биосфера қўриқхонаси.

1947 йили ташкил қилинган. Майдони 45739 га, шундан 6586 га ўрмонзор, 7047 га ўтлоқзор. 81 га сув хавзалари. Қўриқхона худудида 1060 та ўсимлик тури, 168 тур қушлар, 32 тур ҳайвонлар мавжуд. Қўриқхонада 69 киши хизмат қилади. Улардан 34 таси қўриқхонани қўриқлаш бўйича назоратчи, 14 таси илмий ходимлардир. Қўриқхона тошкент вилоятида жойлашган. Мақсади Ғарбий Тяншон тоғи экотизимларини сақлаш ва атроф муҳитининг мониторингини олиб бориш. 1986 йили жаҳон биосфера қўриқхоналари тизимига киритилган.

Чотқол биосфера қўриқхонаси мухофазасини таъминлаш мақсадида Глобал экологик Жамғарма ва жахон банкининг ғарбий Тяншон биологик хилма хиллигини сақлаш чегаралараро лойихаси ва Тасиснинг Ғарбий Тяншон биологик хилма-хиллигини сақлаш давлатлараро лойиҳалари иш олиб бормоқда.

Ҳисор давлат қўриқхонаси.

1983 йил ташкил этилган. Майдони 80986,1 га. Шундан 12203 га ўр-монзор, 27450 га ўтлоқзор, 171 га сув хавзалари. 870 хил ўсимлик турлари, 140 дан ортиқ ҳайвонлар бор. Қўриқхона штатида 56 ходим. Улардан 35 киши қўриқхона бўйича назоратчи, 8 киши илмий ходим. Қўриқхона Қашқадарё вилояти Ҳисор тоғ тизмасининг ғарбида жойлашган. Мақсади: табиий комплекслар ва Ҳисор тоғ тизмаси экотизмларини сақлаш.

 

 

Зомин давлат қўриқхонаси

1960 йил ташкил этилган. Мақсади: арча ўрмонлари ва улардаги ҳайвонларни илмий жиҳатдан ўрганиш ва муҳофаза қилиш. Жиззах вилоятининг Зомин тумани, Туркистон тоғ тизмасининг шимолида жойлашган. 1760-3500 м.баландликда жойлашган тоғ-арчали экотизимлар қўриқланади. 750 дан ортиқ ўсимлик турлари мавжуд.

 

Нурота давлат қўриқхонаси

1975 йил ташкил этилган. Жиззах вилоятининг Фориш тумани. Нурота тоғ тизмасининг шимолида жойлашган. Майдони 17752 га. Шундан 2529 га ўрмонзор. Ходимлари: 29 давлат назоратчиси. Мақсади: ёнғоқнинг қимматбахо турларини, халқаро “Қизил китоб”га киритилган Северцев қўйларини кўпайтириш ва муҳофаза қилиш. Қўриқхонада ўсадиган ёнғоқдан ташқари бу ерда 650 дан ортиқ ўсимлик турлари мавжуд. Уларнинг айримлари эндемиклардир. Реликтлардан шарқий биота ва зарафшон арчасининг ноёб турлари ва Регел ноклари учрайди.

 

Сурхон давлат қўриқхонаси.

Икки мустақил бўлимдан иборат: Орол-Пайғамбар (Ҳозирги чегарада қийин аҳвол сабабли фаолияти тўхтатилган). 1971 йил ташкил этилган. Амударё хавзасига хос бўлган водий-тўқайли экотизимга эга. Майдони 3093 га, 964 га ўрмонзор. Қўриқхонанинг ушбу қисмини ўзига хос ҳайвонот дунёсига эга бўлган тўқай ўрмонзорларининг сифатида асраб қолишдан иборатдир.

Кўхитанг 1987 йил ташкил этилган. Тоғ-ўрмонли экотизимни ифодалаб, Ўзбекситоннинг жанубий қисмига хос бўлган табиий шароитга эга. Майдони 24583 га. 800 дан ортиқ ўсимлик, 290 дан ортиқ қуш ва 20 дан ортиқ ҳайвон турлари бор. Иккала қўриқхона ҳам Сурхондарё вилоятида жойлашган.

 

Қизилқум давлат қўриқхонаси.

1971 йил ташкил қилинган. Бухоро вилоятида жойлашган. Майдони 10141 га, шундан 5144 га ўрмонзор, 6964 га қумлик жойда ва 3177 га Амударё хавзасида жойлашган. Асосий эътибор Бухоро буғусига қаратилган. 1971 йилдаги (20 бошдан) ҳозирга қадар 200 бошгача кўпайди. Штати 10 назоратчи.

 

Бодай-Тўқай қўриқхонаси.

1971 йил ташкил этилган. Қорақалпоғистон республикасида жойлашган. Майдони 6462 га, шундан 3975 га ўрмонзор, Амударёнинг ўнг тарафида. Беруний ва Кегайли туманлари худудларида жойлашган. Қўриқхона  Амударё сувининг ўзгариб туришини ҳисобга олган ҳолда тўқай ўрмонларини ва ҳайвонот оламини муҳофаза қилиш учун ташкил этилган. Ўрмонзор қўриқхона майдонининг 70 % эгаллаган. Ҳайвонот олами: 91 дан ортиқ қуш турлари. 15 хил балиқ ва 15 хил сут эмизувчилардан иборат. 1975 йили қўриқхонага учта Бухоро буғиси келтирилган эди. 1995 йилга келиб уларнинг сони 18 тага етди ва 1996 йили шулардан 6 таси Зарафшон қўриқхонасига  қайтарилди.

 

Зарафшон қўриқхонаси.

1975 йил ташкил топган. Самарқанд вилоятида жойлашган. Майдони 2352 га, шундан 860 га ўрмонзор, ўрмон билан қопланмаган қисми эса 725 га. Қўриқхона худди тасмага ўхшаб 45 км. Узунликда Зарафшон дарёси бўйлаб тизилган. Мақсад: тўқай комплексини қўриқлаш, облепихани сақлаш, Зарафшон қирғовулини кўпайтириш ва сақлаш. Ҳозирги кунда уларнинг сони 4000 дан ортиқ. Штати 8 та назоратчи.

Ўзбекистондаги қўриқхоналар қишлоқларга жуда яқин жойлашган. Ҳисор қўриқхонаси яқинида 14 қишлоқ жойлашган. Чотқол қишлоқларда 26 мингдан ортиқ аҳоли истиқомат қилади. Қўриқхоналар атрофида ҳимоя (бефер) зонаси ажратилмаган. Натижада аҳолининг кучли таъсири кузатилади. Аҳоли ва қўриқхона ўртасидаги қарама қаршиликларни камайтириш, аҳолини қўриқхонани бошқариш фаолиятига жалб филиш асосий вазифалардан ҳисобланади.

 

Чотқол давлат биосфера қўриқхонаси.

Мамлакатнинг барқарор ривожланишини таъминлаш учун инсоннингҳар қандай хўжалик фаолияти таъқиқланган алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудлар камида 10 % майдонни ташкил қилиши лозим. Ўзбекистондаги табиий экотизимлар ва биологик ҳилма-хилликни сақлашда энг мухим ахамият касб этадиган мавжуд 9 қўриқхона мамлакат ҳудудининг 1,4 % ни ташкил қилади.

1947 йилда ташкил қилинган, марказий Осиёдаги энг кекса қўриқхоналардан бири бўлган Чотқол биосфера қўриқхонаси жахон аҳамиятидаги биологик хилма-ҳилликка эга Ғарбий Тяншан тоғ тизимида жойлашган ягона республика қўриқхонаси ҳисобланади.

Чотқол қўриқхонасида марказий Осиё тоғ экотизимларининг фақатгина шу ҳудудда учрайдиган эндемик ва камёб ўсимлик ҳамда ҳайвон турлари муҳофаза қилинади. Шунинг билан бирга Чотқол қўриқхонаси сув ресурслари шаклланадиган, унинг бирламчи манбаларини муҳофаза қиладиган, тоғ ён бағирларини емирилишдан сақлашда етакчи роль ўйнайдиган тоғ ўрмонларининг катта қисми тўпланган ҳудуд ҳисобланади.

Регионал даражада Чотқол қўриқхонасининг географик ўрни муҳим бўлиб, Қозоғистондаги Оқсув-Жабоғли, Қирғизистондаги Саричелек ва Бешорол қўриқхоналари ҳалқасида жойлашганлиги йирик ҳайвонларни сақлашни таъминлашда ўта зарур экологик йўлакларни ташкил қилишда алоҳида аҳамият касб этади. Ноёб тоғ даштларнинг қадимги тўртламчи реликт жамоалари, ёнғоқли мевазор ўрмонларни сақлашда Чотқол қўриқхонасининг ахамияти бенихоя юқоридир.

Қўриқхона ташкил қилинмасдан илгари унинг ҳудуди инсоннинг кучли таъсирида бўлган. Мол боқилаган, дарахт кесилган, ов қилинган ва ундаги ўзгаришлар 50 йилдан ортиқ  вақт давомида деярли табиий ҳолига қайтган. Чотқол қўриқхонаси дастлаб 22400 гектарда тоғ-ўрмон қўриқхонаси сифатида ташкил қилинган, 1952 йилда 11300 гектарга қисқартирилган ва 1960 йилда 24100 гектарли майдонтол бўлим ҳисобига катталашган.

Чотқол қўриқхонаси Тошкент шахридан 60 км. Шимоли – шарқда, тошкент вилоятининг бўстонлиқ ва Паркент туманлари ҳудудида жойлашган бўлиб, икки алоҳидаги Бошқизилсой ва Майдонтол бўлимларидан иборатдир. Бошқизилсой бўлими Чотқол тизмасининг жануби – ғарбий ён бағирларида, 1100-3247 м баландликларда 11018 га майдонни эгаллайди. Майдонтол бўлими Чотқол тизмасининг шимолий қисмидаги бориш қийин бўлган ён бағирларида, 1200-3800 м. Баландликларда 24706 га майдонни эгаллайди ва Бошқизилсойдан деярли 30 км, узоқликда жойлашган.

Қўриқхона алоҳида юридик шахс мақомига эга бўлиб, Угом – Чотқол табиий миллий боғи таркибига киради. Чотқол қўриқхонасининг идораси Тошкент шаҳридан 35 км масофада, туман маркази Паркент шаҳрида жойлашган.

Ўзбекистон қўриқхоналари ичида Чотқол биосфера қўриқхонаси энг кўп аниқланган турлар сонига эга. Уларнинг орасида қўриқхонадан ташқарида сақлаб қолиш амалда мумкин бўлмаган ўнлаб эндемик ва ноёб турлар бор. Қўриқхонада кўплаб маданий ўсимликларнинг қадимги аждодлари сақланган ва селекция учун қимматли генофонд ҳисобланади.

Қўриқхона ҳудудида ва унинг яқин атрофида кўплаб маданият ёдгорликлари сақланиб қолган. Майдонтол бўлимида, Тераклисой қирғоқлари ва Қорақуш дарасида, Бошқизилсой дарёси ёқасидаги қоя тошларда қадимги инсонларнинг ибтидоий жамоа тузумида мансуб, катта илмий аҳамиятга эга бўлган петрлофлар сақланиб қолган. Тош битикларда ўнлаб асрлар олдин шу ерда яшаган инсонлар, ҳайвонлар акс эттирилган.

Энг дастлабки расмлар эрамиздан аввалги 1-2 минг йилликларга тегишли деб тахмин қилинади. Петроглифлар юзлаб йиллар олдин бу ҳудуднинг ҳайвонот дунёси ранг-баранг ва ниҳоятда бой бўлганлигидан далолат беради. Қадимги аҳоли яшаш жойлари, ов ва мехнат қуроллари қолдиқлари бу ҳудудда палеолит давридан бошлаб қайд қилинади.

Чотқол қўриқхонаси ҳудудини биологик ўрганиш. Тарихи 1936 йилдан бошланган. Илмий экспедициялар ва тадқиқот ишларида А.Э.Регель, С.И.Коржинский, А.П.Федченко, П.а.Баранов, Н.А.Северцов, Л.Н. Кашкаров, А.Я.Бутков, П.А.Гомалицкий, С.Е.Коровин, И.И.Гранитов, Т.З.Зохидов, В.П.Курбатов, Е.П.Русанов, Р.Н. Мекленбурцев, В.М.Савич, М.Б.Дошанов, У.Н.Неъматов ва бошқа таниқли олим ва мутахассислар қатнашган. Қўриқхона идораси қошида ташкил қилинган музейда қўриқхонани ўрганиш тарихи ва Ғарбий Тяншаннинг бой табиатига бағишланган экспонатлар, илмий ишлар ўз ўрнини топган. Аҳоли ўртасида тушунтириш – тарғибот ишларини олиб боришда музейнинг аҳамияти катта ҳисобланади.

Қўриқхонанинг мақсади типик ва ноёб табиат комплексларини, ўсимлик ва ҳайвонлар генофондини муҳофаза қилиш ва ўрганиш, табиатни муҳофаза қилиш жараёнлари ва ҳодисаларининг мониторингини ташкил этиш ҳисобланади ва унга қуйидаги вазифалар юклатилган:

  • муҳофаза остига олинган табиат комплексини асл ҳолида тўлалигича сақлаш;
  • табиий жараёнлар мониторингини амалга ошириш, биологик хилма-хилликка салбий таъсир сабабларини аниқлашга йўналтирилган илмий-тадқиқотлар ўтказиш ва бу салбий таъсирларни юмшатувчи ёки бартараф қилувчи мос фаолиятларни белгилаш. Бундан ташқари Чотқол қўриқхонаси Ғарбий Тяншан табиатини эталон сифатида, биологик хилма-хилликнинг умумий муаммоларини ташқи илмий муассасалари томонидан фундаментал тадқиқ қилиш учун мўлжалланган.

Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро Иттифоқининг таснифига кўра қўриқхона қатъий муҳофаза қилинадиган ҳудуд – 1а тоифасига киритилган ва унинг ҳудудида ҳар қандай хўжалик фаолияти таъқиқланади. Қўриқхона ҳудуди 35724 га, шу жумладан ўрмонлар – 6586 га, ўтлоқлар 7047 га, сув хавзалари 81 га.

Қўриқхонада ердан фойдаланилмайди, мевалар терилмайди, бегона-лар киритилмайди. Дам олиш, туризм мақсадларида фойдаланилмайди.

ЮНЕСКО нинг 1993 йил 15 февралдаги қарорига мувофиқ Чотқол қўриқхонасига биосфера қўриқхоналари халқаро тўрининг бир қисми деб тан олинган ва қиёслаганда инсоннинг атроф муҳитга таъсири натижаларини белгилаш мумкин бўлган эталон ҳисобланади.

 

Табиий шароитлари.

Қўриқхона ҳудуди турли баландликларда (альп ўтлоқларидан) тоғ музликлари ва қор билан қопланган қояли чўққиларгача) жойлашганлиги туфайли унинг табиий иқлим шароитлари ҳам баландлик минтақаларига бўлинган.

Ҳудуднинг иқлими кескин континентал, суткалик, ойлик, йиллик ҳа-роратларнинг катта тебранишлари, ёғинлар миқдорининг ўзгарувчанлиги характерлидир. 1200 м. Баланликда жойлашган Бошқизилсой метеоролик станцияси маълумотларига кўра энг совуқ январ ойининг ўртача ҳарорати 16, энг иссиқ июль ойида ўртача ҳарорат 23.5. Ҳавонинг ўртача йиллик ҳарорати 11 ни ташкил қилади. Совуқсиз давр 190-220 кун давом этади. Ёмғирли кунлар 60, қор билан 30 кундан ортиқроқни ташкил қилади.

Ёғинлар миқдори жойнинг денгиз сатҳидан баландлиги ва ён бағир экспозициясига қараб 680-900 мм ни ташкил қилади. Бошқизилсой ва Майдонтол бўлимлари иқлим шароитлари фарқланади. Майдонтолда қиш қаттиқ ва серёғин. Ёз бирмунча салқин кузатилади.

Чотқол қўриқхонаси Чирчиқ ва Охангарон дарёлари хавзаларининг сув айриғич қисмида жойлашган ва ҳаммаси бўлиб 10 дарё оқиб ўтади. Қўриқхонанинг асосий дарёлари Бошқизилсой, Серкалисой ва Каттасойга ўнлаб ирмоқлар келиб қўшилади. Дарёлар чуқур даралар ҳосил қилиб оқади ва кўплаб катта ва кичик шаршаралар тоғларга алоҳида жозиба ва гўзаллик бағишлайди. Чотқол қўриқхонаси ҳудудида музликлар йўқ ва дарёлар асосан қор (52%) ва ер ости (41%) сувларидан тўйинади.

Қўриқхона ҳудудида тоғ жигарранг тупроқлари, баланд тоғ қисмида оч қўнғир тоғ – ўтлоқ. Ўтлоқ – дашт ва ўтлоқ тупроқлари тарқалган, хилма – хил ландшафтлар кузатилади. Баланд тоғли қисмида катта майдонлар қурумлар, қоя тошлари билан банддир. Қўриқхона ҳудудида тектонлик фаол зонага киради ва у ерда 7 балл ва ундан ортиқ кучдаги зилзилалар кузатилиши мумкин.

 

Ўсимликлари.

Ғарбий Тяншан Ўрта Осиёдаги энг бой флорага эга бўлган ҳудудлардан ҳисобланади. Чотқол қўриқхонаси флораси таркибига 68 оилага мансуб 1168 тур юксак ўсимликлар киради ва улардан 6 тури эндемиклардир. Бошқизилсой флораси 1004 тур ва Майдонтол флораси 745  турдан иборат бўлиб, 598 тур умумий ҳисобланади.

Чотқол қўриқхонасида 57% майдон дарахт ва бута ўсимликлар билан қопланган бўлиб, 24% арча ташкил қилади. Ўртача баландликдаги тоғлар ён бағирлари арчазорлар билан, этак қисмлари эса альп ўтлоқлари билан қоплангандир.

Қўриқхона ҳудудида 200 дан ортиқ доривор ўсимликлар, бир қатор маданийлаштирилган ўсимликларнинг аждодлари учрайди. Ўсимликлар-дан кам учрайдиган Грейг ва Кауфман лолалари, совунилдиз, Пском пиёзи, коопман нормушки кабилар Ўзбекистон Қизил китобига киритилган. Чотқол қўриқхонасида Ўзбекистон Қизил китобига киритилган ўсимликларнинг 30 тури муҳофаза қилинади.

Антропоген таъсир натижасида охирги ярим аср давомида табиий ёнғоқзор ўрмонларининг майдони деярли 50 баравар қисқарган. Инсон таъсирида Бошқизилсой бўлимида бегона ўтларнинг 74 тури, Майдонтолда 23 тури кўпайган. Чорвачилик яйловларга катта зарар етказган.

 

 

 

Ҳайвонот дунёси.

Ғарбий Тяншаннинг Ўзбекистон қисми ва хусусан, Чотқол қўриқ-хонаси фаунасининг ўрганилганлик даражаси етарлича юқори ҳисобла-нади. Шунинг билан бирга умуртқасиз ҳайвонлар бўйича маълумотлар етарли эмас. Чотқол қўриқхонаси ҳайвонот дунёси қушларнинг 176 тури, сут эмизувчиларнинг 33 тури, судралиб юрувчиларнинг 11 тури ва балиқларнинг 4 турини ўз ичига олади.

Қушлар орасида энг кўп тарқалганлари чумчуқсимон ва йиртқич қушлар гуруҳларидир. Қўриқхонада табиатни муҳофаза қилиш халқаро Иттифоқи рўйхатлари ва ўзбекистоннинг Қизил китобига киритилган камёб ҳайвонларнинг 18 тури учрайди. Мензбир суғури (кўк суғур) энг қадимги. Реликт тур, Ғарбий Тяншан эндемиги қўриқхонада муҳофаза қилинадиган асосий объектлардан ҳисобланади ва унинг асосий ареали айнан қўриқхона ҳудудига тўғри келади.

Чотқол қўриқхонасида Ўзбекистоннинг Қизил китобига киритилган сут эмизувчилардан оқ тирноқли айиқ, қорли чўққилар яқинида нихоятда кам қолган қор қаплони, қора тасқара, чўл маймунқуши. Қўнғир каптар ва бошқалар учрайди, 33 тур сут эмизувчилардан энг кўп тарқалганлари тулки ва бўрсиқ бўлиб сўнги йилларда бўриларнинг ҳам сони органлиги қайд қилинмоқда. Чўл мушуги, савсар. Оқ сичқон, латча каби йиртқичлар ҳам мавжуд.

Қўриқхонада қўштуёқлилардан тўнғиз, тоғ эчкиси, сибир елиги учрайди. Кемирувчилардан жайра. Юмронқозиқ, ўрмон олмахони, қуён ҳам тарқалган.Ҳудуди камёб ҳайвонларнинг яшашаи учун ўрта Осиё тоғларидаги унча кўп бўлмаган бошпаналардан бири ҳисобланадиган Чотқол қўриқхонасига ушбу ноёб ҳайвонот комплексини сақлаш бўйича алоҳида жавобгарлик юкланади.

н.қосимова

ТОЗА ҲАВО ТАДБИРИ

1415678010_ozon

 Тошкент вилоятида анъанавий “Тоза ҳаво” тадбирининг жорий йилдаги иккинчи босқичи бўлиб ўтмоқда. 

Вилоят табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси томонидан ташкил этилаётган тадбирларда соғлиқни сақлаш, ички ишлар бошқармалари, Республика саломатлик ва тиббий статистика институти вилоят филиали, вилоят давлат санитария-эпидемиология назорати маркази, туман ва шаҳар табиатни муҳофаза қилиш инспекциялари мутахассислари иштирок этмоқда.

Тирик жон борки, кислород ва бошқа кўплаб муҳим микроэлементлар манбаи бўлган тоза ҳавосиз яшай олмайди. Кейинги йилларда ер юзида антропоген омиллар таъсирида юзага келаётган турли экологик муаммолар ва кундан-кунга сони ортиб бораётган автотранспорт воситалари ҳавонинг ифлосланишига сабаб бўлаётир.
Дунёда кузатилаётган шу ва бошқа муаммоларни инобатга олиб, мамлакатимизда автотранспорт воситаларини экологик соф газ ёқилғисига ўтказиш, саноат корхоналарини техник ва технологик модернизация қилиш, ишлаб чиқаришда соф ривожланиш механизмларини жорий этиш бўйича қатор лойиҳалар амалга оширилмоқда.

– Жорий йилнинг апрель-май ойларида ўтказилган “Тоза ҳаво” тадбирининг биринчи босқичида 10 мингдан ортиқ автотранспорт воситасининг техник ҳолати кўздан кечирилди, бир неча ёқилғи қуйиш шохобчалари, техник кўрикдан ўтказиш станцияларида экологик назорат ишлари олиб борилди, – дейди Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси атмосфера ҳавосини муҳофаза ва назорат қилиш инспекцияси бошлиғи Хуршид Пиров. – Иккинчи босқичда бу борадаги ишлар кўлами янада кенгайтирилади. Бундай чора-тадбирлар туфайли мамлакатимизда ҳавога чиқарилаётган зарарли моддаларни сезиларли миқдорда камайтиришга эришилаётир. Буларнинг барчаси табиий мувозанатни сақлаш ва халқимиз саломатлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Ҳудудларда ўтказилаётган тадбирларда давлат экологик назоратини юритиш билан боғлиқ устувор вазифалар, “Тоза ҳаво” тадбирини ташкил этишнинг ҳуқуқий асослари, амалий механизмларига оид ўқув-услубий, тушунтириш-тарғибот ишлари олиб борилаётир.

манба: uza.uz

РАНГИНИ 20 СОНИЯДА ЎЗГАРТТИРАДИГАН ҲАЙВОН

Hameleon-na-vetke-12152

          Биз аксарият ҳолатларда  беқарор, гапида турмайдиган одамларни буқаламунга ўхшатамиз. Ҳўш, бу қандай жонивор ва нега у одамлар тилига тушган? Маълумотларга кўра дунёда буқаламунларнинг 190 га яқин тури мавжуд.  Улар Африка,  Жанубий Европа, Жанубий Осиёдан Шри-Ланкагача бўлган ҳудудларда  тарқалган.  Мазкур жониворлар АҚШ, Гавая, Калифорния ва Флорида ҳудудларига ҳам олиб борилган. Яна бир қизиқарли маълумот: биргина Мадагаскар оролининг ўзида буқаламунларнинг 59 турини учратиш мумкин. Кўпгина  буқаламунлар ўзларининг тусларини жигаррангдан яшилга ёки аксинча яшилдан жигаррангга ўзгартиришар экан, лекин айримлари яна бошқа рангларга ҳам айлана олиши мумкин. Улар рангларини 20 сония ичида алмаштира олади.           Бир вақтнинг ўзида буқаламунлар икки тарафга қарай олади ва 360 градусни кўради. Судралиб юрувчилар орасида  буқаламунларнинг кўзлари ўзгачадир. Ушбу жониворлар тилининг узунлиги  танаси  узунлигининг 1,5-2 баробарига тенг келар экан.

          Буқаламунларнинг эшитиш қобилияти  унчалик ҳам  яхши ривожланмаган. Уларнинг  ташқи ва ўрта қулоғи бўлмайди, шунинг учун ҳам мазкур жониворнинг қулоқ канали ва  қулоқ пардаси йўқ. Бироқ улар мутлақо кўрга ҳам ўхшамайди. Товуш тўлқинларини 200-600 частота герцдан сеза олиши мумкин .

Яна бир маълумот. Америка буқаламунлари  — ҳақиқий  буқаламунлар эмас, аксинча улар игуанлар оиласига мансуб  калтакесаклар ҳисобланади. Бироқ улар ҳам рангларини ўзгартираолиши мумкин.

Б У Қ А Л А М У Н  — калтакесаклар оиласига мансуб судралиб юрувчилар туркуми вакилидир .Уларнинг тили узун бўлиб, анча узоқдаги ўлжани ҳам ушлаб олиш хусусиятига эга. Ранги ҳарорат ваёруғлик сингари ташқи омиллар таъсирида тез ўзгаради. Буқаламунларнинг 90га яқин тури маълум.

Буқаламунлар  танасининг узунлиги 30 см, йирикроқлариники   60 смчагача , жуда кичкиналари узунлиги эса 5 смгача бўлади. Бўйни калта, узун думи спиралсимонўралади. Оёклари узун бўлиб, дарахтларга тирмашиб чиқиш учун жуда яхши  мослашган.Бармоқлари 2—3 тадан гуруҳ бўлиб териғилоф ичида жойлашган. Танаси шохсимон тангачалар ва тери ўсиқчалар билан қопланган. Кўз қовоклари яхши ривожланган бщлиб, кўзлари бир-биридан мустақил равишда ҳаракатлана олади. Аксарият буқаламунлар ўпкасида халтасимон ўсиклари бўлади. Хавф сезганда кўп ҳаво ютади ва тана шакли ўзгариб, қўрқинчли тус олади.Ранги ёруғлик ва бошқалар таъсирида тез ўзгаради. Буқаламунлар рангларининг  ўзгариши тери қопламасининг тузилишига боғлиқ. Буқаламунлар терисида махсус  ҳужайралар бўлиб,  уларда  асосий пигментлар жойлашади. Бу ҳужайралар   хроматофора деб аталиб, унинг юқори қатламини қизил ва сариқ пигментлар  ташкил этади.  Пастки қисми эса  кўк ва оқ ранглардан иборат.  Ушбу  ҳужайралар  пигментлар билан алмашса,  буқаламунлар  терисининг ранги ҳам  уларга мос холда бошқа тус билан алмашади.Хроматофоралар мия сигнали орқали ўзгаради. Мия сигнали  ҳужайраларнинг  катталашиш ёки кичиклашишга буйруқ беради. Уларнинг ўлчамлари ўзгариши ҳисобига ҳужайралар аралашади ва ранг ўзгаради.

Оддий буқаламун -  асосан Европада учрайди. У Испаниянинг жанубидаги дарахтларда, яна Португалияда, Шимолий Африка ва Канар оролларида яшайди. Бу судралиб юрувчининг танаси 15смдан 80 смгача бўлади. Тўрт йилгача умр кечириши  мумкин. 20тадан 30 тагача тухум қўяди ва улар 6 ойдан 9 ойгача ташқи муҳитнинг иссиқлик даражасига қараб етилади. Илк туғилган буқаламун ҳам шакл жихатдан худди каттасига ўхшайди

Жексон буқаламуни  яшил аралаш кулранг  тусда бўлади. Узунлиги 30 смгача етиб,  эркак буқаламунлар учта шох билан безатилган бўлади. Уларнинг ушбу шохлари чирой учун эмас, балки рақиблар билан баҳслашиш ва урушиш учун керак бўлади. Жексон буқаламуни кўпинча тоғларда юради.

Парсон буқаламуни тоғли тропик ўрмонларда шимолий ва шарқий Мадакаскарнинг денгиз сатҳидан 1000 метр юқори бўлган жойларида яшайди. Танасининг узунлиги 60 смгача бўлиб – булар судралиб юрувчиларнинг энг йирик  вакиллари  ҳисобланади. Рангининг асосини оч яшилдан тўқ яшилгача бўлган ранглар ташкил этади. Ён бошида озгина оқ доғлари мавжуд.

Буқаламунлар ов пайтида дарахт ва буталарда соатлаб ўлжасини пойлаб, кимирламай ўтириши мумкин. Бу пайтда уларнинг танаси  ҳаракатланмайди, аммо кўзлари  доимо ўлжа ахтариш билан банд  бўлади. Узун тилини ўлжасига отиб, ёпиштириб олади. Уч  сония ичида  буқаламун  тўрттагача  қурт-қумурсқани тутиши мумкин экан. Улар ҳашаротлар билан, йирик турлари эса майда қушлар ва калтакесаклар билан озиқланади.

Буқаламунлар дарахтларда яшайди, тухум қўйиш учун пастга тушади.

Улар тухумларини дарахт илдизига яқин жойни  кавлаб   ўша ерга кўмиб қўяди. Болалар у ердан дарахт шохларига осонлик билан чиқиб олишлари учун шундай қилади.  Болалари билан она буқаламуннинг  кўпам иши бўлмайди. Улар ўзларига-ўзлари ўлжа топиб озиқланишади.  Бир  йилда катта бўлишади.

Бироқ айрим буқаламун  турлари  ўрмонларда, африка саванналарида, чўл ва даштларда ҳам яшайди.

Испаниянинг жанубида буқаламунлар – уй ҳайвонлари сифатида кенг тарқалган бўлиб, маҳаллий аҳоли учун улар умуман экзотик  жонивор ҳисобланмайди.

Улар чиройи ёки қўриқлаш учун эмас, балки иссиқ ўлкаларда кўп учрайдиган пашшаларга қирон етказиши билан фойдалидир.Зараркунанда ҳашоратларни қириб ташлаш учун, хонага косада асал  қўйилади ва униг ҳиди пашшаларни ўзига чақиради. Буқаламунлар уйларда, савдо шахобчаларида ёки дўконларда яшайди.

Н.Қосимова

УГОМ– ЧОТҚОЛ МИЛЛИЙ ТАБИАТ БОҒИГА МЕДИАСАЁҲАТ

IMG_1628

Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ, Паркент ва Оҳангарон тумонларида жойлашган Угом– Чотқол миллий табиат боғи Ўзбекистоннинг бетакрор, сўлим гўшаларидан биридир.  Денгиз сатҳидан 800-4000 метр баландикда жойлашган боғ 1990 йили Вазирлар Махкамасининг қарорига асосан ташкил этилган бўлиб, 574.6 гектар майдондан иборат. Ўзбекистон табиатни муҳофаза қилиш давлат қумитасининг Ахборот хизмати томонидан ОАВ вакиллари учун 10 август куни уюштирилган медиатур  мазкур боғда ташкил этилган туристик маршрут орқали бу ерда табиатни асраш борасида  ходимлар  томонидан олиб бораётган ишлар билан танишиш имконини берди.

IMG_1379

- Миллий боғнинг асосий вазифаси ўзига қарашли ўрмон хўжаликлари ва  қўриқхонада шаклланган табиий комплексларни, жонсиз табиат ёдгорликлари, шаршаралар, сой ва булоқлар, ландшафт, ҳайвонот ва ўсимлик дунёсини сақлаш ва муҳофаза этишдан иборат, дейди  миллий боғ директори ўринбосари Эргаш Саримсоқов. — Айни пайтда Миллий  боғ ҳудудида 1800 дан зиёд ўсимлик тури ўсиб, шундан 74 таси“Қизил китоб”га киритилган. Саккиз турдаги тоғ лоласи,  Ўрта Осиё ноки, Пском пиёзи,  Аболин астрагали, Эремурс ва бошқалар шулар жумласидандир. Шунингдек, боғимизда 230 дан ортиқ ҳайвон ва қушлар тури яшаб, уларнинг 38 таси – қор қоплони, Тянь-Шань қўнғир айиғи, Туркистон силовсини,  тулки ва бошқалар  Халқаро ва Ўзбекистон “Қизил китоб”ларига киритилган. Тасқара, болтаютар, лочин, итолғи, Альп зағчаси каби қуш турлари муҳофаза остига олинган. Ўрмоннинг ноқонуний кесилиши, уни ёнғиндан асраш, табиатни муҳофаза қилиш борасидаги ишларни амалга ошириш учун Миллий боғ ҳудуди участкаларга бўлиниб, уларда 11 нафар катта нозир ва 99 нафар нозирлар фаолият юритишади. Албатта, табиатимизни асраш, тоғ  ва тоғ ёнбағрлардаги ўрмонларни сақлаб қолиш билан биргаликда, уларни кўпайтириш, кўчат етиштириш борасида ҳам ишлар йўлга қўйилган. Масалан, 2015 йилда 2850 килограм арча, эман, дўлана, тоғ қарағайи, ёнғоқ, бодом, олма, каштан, наъматак уруғлари тайёрланиб,  махсус кўчатхоналарга экилди ва 450 минг дона кўчат етиштирилди. Манзарали дарахтларнинг кўчатларини етиштириш ҳам яхши йўлга қўйилган бўлиб,  улар шаҳарларимизда боғларни барпо этишда қўлланилади.

IMG_1437

Угом– Чотқол миллий табиат боғида  Вазирлар Махкамасининг 2013 йилдаги  259-сонли қарорига асосан  2014 йилдан бошлаб  сайёҳлар учун мавсумий Чодирлар шаҳарчаси ташкил этилиб,  дам олувчиларга хизмат кўрсатиш йўлга қўйилган. 30 дан зиёд туристик маршрутлар ишлаб чиқилган. Шулардан бири, 9 метрли шаршарага олиб бориладиган йўлдир. Маршрут Янгиқурғонсой бўйлаб чўзилиб, бир нечта кичик шаршара, тор дара ўйлаб чўзилган. Кийик ўти, тоғ райҳони, арчаларнинг анвойи ҳидлари, кислородга тўйинган тоғнинг мусаффо ҳавоси, булоқлар қўшилиб, дилга ором ва завқ бахш этувчи зилол сувнинг шовқини барча чарчоқларни чиқариб юборади. Дара бўйлаб кетар экансиз табиатнинг моҳир ҳайкалтарош ва мусаввирлигига қойил қолмай иложингиз йўқ. Ажойиб шаклдаги тошлар,  қуёш юзини тўсган қояларни ёриб чиқиб,  кўкка бўй чўзган дарахтлар,  гоҳ ғаройиб ҳайвоннинг бошига, гоҳ  афсонавий мавжудотнинг танасига ўхшаб кетадиган харсанглар инсонга  завқ бағишлайди, уни Ўзбекистон табиати нақадар гўзал ва бетакрорлигини яна бир бор тан олишга, табиатнинг нақадар улуғвор ва шу билан биргаликда маданиятсиз, ёвуз инсонлар олдида ожиз эканлигини ўйлашга мажбур этади. Чунки Миллий табиат боғи ходилари томонидан дам олувчилар учун  шароитлар яратилиб,  огоҳлантиришларига қарамай, аксарият бу ерга  келган дам олувчилар сой ва дарани турли хил маиший чиқиндилар, баклашка, политиэлен  пакетлар, жез ва шиша идишларни ташлаб кетиш орқали ифлослантиришлари  кўнгилни хира қилади.

IMG_1508

-      Аҳолида экологик маданиятнинг етишмаслиги, жамоатчилик назорати яхши йўлга қўйилмаганлиги оқибатида  атроф-муҳит ифлосланмоқда, дейди куюниб Угом-Чотқол миллий табиат боғининг мутахассиси Шарифбой Вакилов. — Назоратчиларимиз томонидан дам олувчилар ташлаб кетган чиқиндилар йиғиб олишга ҳаракат қилинади, аммо уларнинг барчасига улгуриш қийин. Албатта Чотқол давлат биосфера қўриқхонаси, Оҳангарон ва Бирчмулла ўрмон хўжаликлари нозирлари томонидан бундай қонунбузарчиликларнинг олдини олишга ҳаракат қилишмоқда. Масалан, жорий йилнинг  биринчи олти ой якунлари бўйича 116 та қонунбузарчиликлар аниқланиб, ўсимлик ва табиат дунёсига оид, ёнғин ва уй-рўзғор чиқиндиларини чиқариш бўйича қоидаларини бузганлиги учун 86 нафар шахсга 103 10666 сўм жрима жазоси ва 86141688 сўм товон пули, ҳайвонот дунёсининг овчилик ва балиқ овлаш қоидаларини бузганлиги учун 1041920 сўм жарима  пули ва 3907200 товон пули, сув ва ер манбалари, миллий боғ қоидаларини бузганлиги учун 22 нафар шахсга  2 865 279 сўм жарима ва 425 884 сўм товон пули ҳисобланган. Албатта бундай ҳолатларнинг олди олиниши учун ҳар бир инсон онгли равишда атрофни муҳофаза қилишга ўз ҳиссасини қўшиши лозим. Миллий табиат боғида бугунги кунда амалга оширилаётган ишлардан яна бири 8000 гектардаги 70 дан ортиқ дарахт ва 80 дан ортиқ бута ўсадиган ўрмонлар ҳудудини зараркунандалардан тозалаш ишларининг олиб борилишидир.

IMG_1530

 

Сўнгги йилларда жиддий муаммога айланиб бораётган ва  дарахтларга зарар етказаётган тенгсиз ипак қурти ва дўланабаргўровчисига қарши Бурчмулло ўрмон хўжалигининг Қоранкўл айланмасида 32 гектар, Чимган айланмасида 64 гектар дарахтзорлар “Престиж” биологик препарати  билан ишлов берилди.

IMG_1494

Оммавий ахборот воситаларининг вакиллари Угом-Чотқол Миллий табиат боғининг фақат кичик бир қисмида амалга оширилаётган ишларнинг гувоҳи бўлиб, ажойиб табиат манзараларидан баҳраманд бўлдилар. Инсон табиат хўжайини эмас, балки унинг қули эканлигини яна бир бор ҳис эганликларига ишончим комил.  Миллий табиат боғига саёҳат давомида  юртдошларимизнинг экологик  саводхонлиги ва маданиятини ошириш ва шу орқали Она табиатимизни асрашни ҳар бир медиатур қатнашчиси дилига туккан  бўлса, ажаб эмас.

Наргис ҚОСИМОВА.

- — -