klimat

НЕГА «ЕТТИ ИҚЛИМ” ДЕЙИЛАДИ?

Иқлим лотинча “клима” ( “оғиш”) сўзидан келиб чиққан. Бу сўз фанга эрамиздан олдинги II асрда яшаган Гиппарх томонидан киритилган. У Ернинг одамлар истиқомат қиладиган қисмини ўн икки бўлакка ажратган. Юнон олими Птоломей бу миқдорни саккизтагача камайтирган. Лекин ўз қаламига мансуб “Жўғрофия”да иқлимлар назариясига амал қилмаган. Жўғрофия жойларни минтақалар ва епархиялар бўйича тақсимлаган.
Жўғрофия иқлимлар назариясига тўла риоя этган ҳолда илк бор Мусо ал-Хоразмий ( 780-850 йиллар) баён қилган. У Курраи заминнинг маъмур, тушунарлироқ қилиб айтганда, инсоният яшайдиган обод қисмини етти иқлимга ажратган. Птолемейдан фарқли ўлароқ минтақалар, мамлакатлар ва улардаги жуғрофий ҳудудларни эмас, балки биринчи иқлимдан то еттинчи иқлимгача бўлган жойларни тавсифлаган. Бу жиҳатдан унинг 836-847 йиллар оралиғида битилган “Китоб сурат ул-арз” рисоласи беқиёс аҳамиятга эга.
Китобда қуруқлик, сувлик ва тоғликдан иборат 2402 та жуғрофий жой ўрни келтирилади. Мамлакатлар, шаҳарлар, булоқлар, дарёлар, кўллар, денгизлар, тоғлар ва ороллар иқлимлар бўйича тақсимланади. Бу назария жўғрофия фанининг кейинги ривожига салмоқли таъсир кўрсатди. Хусусан, Ернинг маъмур қисмини иқлим минтақалари асосида ўрганишни осонлаштирди.
Ал- Хоразмий ғоясини яна бир буюк бобокалонимиз – Аҳмад ал-Фарғоний ( 798-865 йиллар) ўзининг “Китоб ал-ҳаракат ас-самовийа ва жавомиъ илм ан-нужум” ( “Самовий ҳаракатлар ва умумий илми нужум китоби”- одатда у “Астрономия асослари ҳақидаги китоб” деб аталади) асарида давом эттирган. Унинг 9-бобини жўғрофияга бағишлаган. Етти иқлимнинг барчасини улардаги мамлакатлар, вилоятлар ва шаҳарлар билан бирга тасвирлаган.
Фақат ўртадаги фарқ шундаки, Мусо ал-Хоразмийнинг “Китоб сурат ул-арз”и Птоломей анъанасига, Аҳмад ал-Фарғонийнинг “Китоб ал –ҳаракат ас-самовийа ва жавомиъ ил ан-нужум”ига ҳиндлар анъанасига асосланган. Аниқроғи, Ал-Хоразмий иқлимлар тавсифини рубъи маъмурнинг энг ғарбий чеккасидан –Африканинг Атлантика уммони қирғоғига яқин оролларидан бошлаб, энг шарқий чеккасигача, яъни Тинч океанидаги япон оролларигача давом эттиради. Кенглама йўналишида экваториал ерлардан то шимолий қутбий ерларгача бўлган ҳудудлар тўғрисида сўз юритилади. Ал-Фарғоний эса, гапни рубъи маъмурнинг энг шарқий четидан бошлайди. Рисоладаги тартиб бўйича кейинги беш иқлим тавсифи диққатга сазоворлиги билан алоҳида ажралиб туради. Уларда Марказий Осиё ҳамда бу минтақага туташ ерларнинг вилоят-шаҳарлари батафсил тилга олинади. Мана, айрим мисоллар:
“Тўртинчи иқлим Шарқдан бошланади ва Тибетдан, сўнгра Хуросондан ўтадики, бунда Хўжанд, Усрушона, Фарғона, Самарқанд, Балх, Бухоро, Ҳирот, Амуя, Марварруд, Марв, Сарахс, Тус, Нишопур шаҳарлари бор. Ундан сўнг Журжон, Қумис, Табаристон, Демованд, Қазвин, Дайлам, Рай, Исфахондан ўтади.
Бешинчи иқлим Шарқда Яжуж мамлакатидан бошланади, сўнг Хуросоннинг шимолидан ўтади. Унда Тороз- савдогарлар шаҳри, Навокат ( Навкат), Хоразм, Исфижоб ( Сайрам), Турарбанд ( Ўтрор-ҳозирги Арис) ва Озарбайжон, Армания вилояти, Бардаъа ( Барда), Нашава ( Нахичивон) шаҳарлари бор.
…Еттинчи иқлим Шарқда Яжуж мамлакатининг шимолидан бошланади, сўнг туркий мамлакатлар ( Марказий Осиё)дан, сўнг Журжон ( Каспий) денгизининг шимолидан, сўнг Рум денгизи ( Қора денгиз)ни кесиб сақлаблар ( славянлар) мамлакатидан ўтади ва Ғарб (Атлантика) денгизида тугайди”.
Кўриниб турибдики, Ал-Фарғоний катта кенгликдаги ўлкаларни тавсифлаш асноси ўзининг асл Ватани –Мовароуннаҳр шаҳарлари ҳақида батафсилроқ тўхталган. Бундан ташқари, Яжуж мамлакати деб Шарқдаги афсонавий ерни эмас, балки ҳозирги Мўғулистоннинг шарқи ва Хитойнинг шимоли-шарқига мос келадиган аниқ жўғрофий ҳудудни кўрсатган.

Абдунаби ҲАЙДАРОВ,

Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган журналист

 

 

 

 

 

 

аччик шувок

АЧЧИҚ ШУВОҚНИНГ ИНСОН САЛОМАТЛИГИДАГИ АҲАМИЯТИ

Танти табиат биздан неъматларини дариғ тутмайди. Боғларда ғарқ пишган мевалардан тортиб полизларда палак отиб ётган қовун-тарвузлар табиатнинг бизга инъоми десак муболаға бўлмайди. Табиатда ёввойи ҳолда ўсадиган шундай ўсимликлар ҳам борки,  қадимдан инсоният саломатлиги йўлида хизмат қилиб келмоқда…

Ҳозирга кунда фан-техника жадал ривожланиб бормоқда. Шу билан бирга, турли жабҳаларда ютуқлар кўзга ташланмоқда. Айниқса, тиббиёт соҳасида эришилаётган натижаларни кўриб тасанно айтмай иложингиз йўқ. Тарихга назар ташласак, ибтидоий одамлар орасида ҳам ўз даврининг зукко табиблари бўлганлигига гувоҳ бўламиз, яъни улар орасида касаллик борасида ҳаёт тажрибаси кўпроғи бошқаларига йўл-йўриқ кўрсатган. Кейинчалик, вақт ўтиши билан ўсимликларнинг дориворлик хусусияти аниқланиб, доривор гиёҳлар билан даволаш усуллари такомиллашиб борган. Ҳозирги кунда, айниқса, табиий ўсимликлардан тайёрланган дори воситаларига эҳтиёж кундан-кунга ортиб бораётгани боис, фармацевтика соҳасини ривожлантиришга ҳам эътибор қаратилмоқда.

Биз қуйида табиий гиёҳлардан бири – аччиқ шувоқ (эрмон) нинг баъзи фойдали хусусиятлари ҳақида маълумот бермоқчимиз. Аччиқ шувоқ кўп йиллик, бўйи 50–100 см га етадиган ўт ўсимлик саналади. Аччик шувоқ ўсимлигининг препаратлари иштаҳа очадиган ва овқат ҳазм қилишга ёрдам берувчи дори сифатида ҳамда жигар, ўт пуфаги ва гастрит касалликларида ишлатилади. Ўсимликданолинганхамазуленбронхиал астма, ревматизм, экзема касалликларива рентген нури таъсирида куйган ерларни даволашда қўлланилади.

Ўсимликдандамлама, настойка вақуюқ экстракт тайёрланади. Ўсимлик иштаҳа очувчи ва ўт ҳайдовчи йиғмалар, яъни чойлар, меъда касалликларида ишлатиладиган таблеткалар ва аччиқ настойка таркибига киради.

Мазкур шифобахш ўсимлик безарарлиги, самарали таъсир кўрсатиши ҳамда арзонлиги билан ҳам аҳамиятлидир. Шу боис, дунё бозорида аччиқ шувоққа бўлган талаб ортиб бормоқда.

Гулсара МЕНГЗИЯЕВА тайёрлади

 

 

 

 

инсон умри

ИНСОН УМРИ НЕЧА ЙИЛ ДАВОМ ЭТАДИ?

Нидерландиялик олимлар инсон ҳаёти давомийлигининг ўртача максимум даражасини маълум қилишди. Олимлар Нидерландиянинг 75 минг фуқароси неча ёшда вафот этганини статистик таҳлилдан ўтказишди. Улар сўнгги 30 йил давомида оламдан кўз юмишган ҳамда ёшлари 94 йилдан катта бўлган. Аёллар учун ҳаёт давомийлигининг максимал даражаси 115,7 йилни ташкил этган бўлса, эркаклар учун — 114,1 йил. Таъкидланишича, сўнгги йилларда бу кўрсаткич ошмаган, гарчи Нидерландияда узоқ умр кўрувчилар сони уч баробарга кўпайган. Тадқиқотчиларнинг аниқлик киритишича, олинган маълумотлар тахминий бўлиб, алоҳида ҳолатларда узоқ умр кўрувчиларнинг ёши 120 йилга ҳам етиши мумкин.

Фотима ЧОРИЕВА тайёрлади

ЕРНИНГ ҲИМОЯ ПАРДАСИ МУСТАҲКАММИ?

images

Ер юзининг ҳимоя қобиғи ҳисобланган озон қатламининг емирилиши бутун дунё мамлакатларини ва шу билан бир қаторда, Ўзбекистонни ҳам хавотирга солиб, долзарб муаммога айланиб бормоқда. Ушбу муаммонинг ечимини топиш ва сайёрамиз табиатини муҳофаза қилиш Ердаги ҳаёт учун Озон қатламини ҳимоя қилиш борасидаги Ўзбекистон Республикасида Вазирлар Маҳкамасининг “Озон қатламини ҳимоя қилиш соҳасидаги шартномалар бўйича Ўзбекистон Республикасининг халқаро мажбуриятларини бажариш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори доирасида амалга оширилмоқда.

Энг кўп озон стратосферада тўпланиб, у Озон қатлами деб аталади. Стратосферада ҳаво умумий зичлигининг пасайиши натижасида ҳаво ҳарорати аста-секин кўтарилади, озон концентрациясини ошиб бориши кузатилади. Ҳаво қатлами яхши исийди, чунки нурлари таъсирида бўлаётган озон парчаланиши иссиқлик чиқиши билан бирга кечади.Натижада Ер юзида ҳаётни ҳимоя қилиш учун энг асосий жараён юз беради, ўткир ультрабинафша нурларининг бир қисми ютилади.Агар Қуёш нурлари ерга буткул тушса у ҳолда ҳайвонлар ва ўсимликлар гўёки улкан товада қовурилгандек қовжираб кетади.бизга ультрабинафша нурларининг бир қисмидан камроғи Ҳам етади, акс ҳолда организмга куйиш, тери саратони, кўриш нурини пасайиши, масалан, кўз касалликларидан катарактанинг авж олишига сабаб бўлади. Озон қатлами асосан атмосферанинг Ердан таҳминан 15 дан 50 кмгача масофада бўлган қуйи қисмидан ўрин олган. Озон қатламидаги озон моддаси (О3 ), азот оксиди ( NO), гидроксил ( ОН), атомли хлор ( СI ) ва бром (Br) каби эркин радикал катализаторлар билан парчалиниши мумкин.Инсоният узоқ йиллар мобайнида музлатгич қурилмалари, ҳаво совутгичлари, ўт ўчириш қуроллари, пеноматериаллар, аэрозолларни ишлаб чиқариб ва улардан кенг миқёсда фойдаланиб келмоқда. Бундан ташқари, одамлар тиббиёт ускуналарини стериллаш ва қишлоқ хўжалигида дезинфекция тадбирларида, нефтни қайта ишлаш заводларида катализатор сифатида, эритгичларда, ёғсизлантириш қўлланмаларида, реактив двигателларда ва яна бошқа кўпгина соҳаларда озон емирувчи моддалар қўлламоқдалар. Натижада хлор ва бром каби озон емирувчи моддалар концентрацияси ортиб бормоқда.БМТнинг атроф муҳитни муҳофаза қилиш Дастури асосида 1985 йилда Озон қатламини муҳофаза қилиш Вена конвенцияси ва 1987 йил 16 сентябрда 24 та мамлакатдан йиғилган гуруҳ раҳбарлари озонни емирувчи моддалар бўйича Монреаль шаҳрида баённомани имзоладилар. Бугунги кунга келиб ушбу Монреаль баённомаси 198 та мамлакат томонидан ратификация қилинди ва ушбу давлатлар баённома рўйхатига киритилган 100 га яқин озонни емирувчи моддаларни ишлатишни белгиланган тартибда камайтириб бориш мажбуриятини олдилар.
Шунга қарамай, Ер юзининг ўрта кенгликларида озон қатлами тахминан 3-6 фоизга камайганлигини тасдиқловчи аниқ илмий-амлий далиллар бор. Озон қатламининг емирилиши натижасида Ерга етиб келадиган Б ультрабинафша нурлари (УФ-Б) кўпайиб, ўз ўрнида тери саратони, иммунитет тизими кучсизланиши ва пардали катаракта, ўсимликлар ва ҳайвонот оламига сезиларли даражадаги жароҳатларни келтириб чиқаради.
Хусусан, фотосинтез жараёнининг кучсизланиши оқибатида ўсимликларда ҳосилдорлик пасаяди, палнктон ва фитопланктон сингари денгиз турлари хилма-хиллигининг кескин қисқариши каби саломатлик ва экологик муаммоларнинг вужудга келишига олиб келади.
Ортиқча исиш хавфи мавжуд бўлган мамлакатлар сирасига Хитой, Япония, Ҳиндистон ва тропик мамлакатлар киради.Бу каби мамлакатларда ҳаёт кечирувчи инсонлар Озон қатлами сийраклашуви натижасида кучайиб бораётган офтоб нуридан сақланишлари учун: қуёшнинг тик нурларидан ҳимоя қилувчи махсус бош кийим кийиб юриши, кўзни ҳимоя қилувчи махсус кўзойнак тақиб юришлари лозим. Озон қатлами азот оксиди, гидрооксил, атомли хлор ва бром каби эркин радикал катализаторлар билан парчаланиши мумкин. Аэрозоллар, дезодорантлар, инсектицидлар ва бошқа маҳсулотларда ишлатиладиган, таркибида хлор-фтор-углерод мавжуд бирикмалар, бромли метил мазкур қатламга салбий таъсир кўрсатади. Лекин озонга ўт ўчиришда қўлланиладиган таркибида углерод ва галогенлар (фтор, бром, баъзиларида хлор) бўлган кимёвий бирикмалар энг кўп зарар етказади.
Ишлаб чиқаришнинг ривожланиши асосан техника ва технологиялар билан боғлиқ. Лекин масаланинг иккинчи томони ҳам бор. Ишлаб чиқариш жараёнида, шунингдек, таркибида ОЕМлар бўлган техникалар, буюмлардан оқилона фойдаланмаслик табиатга, жумладан, озон қатламига кучли салбий таъсир кўрсатади. Масалан, айрим маҳсулотлар, жумладан, совутгичлар ва сунъий иқлим ҳосил қилиш тизимларида фойдаланиладиган хлор¬фторуглеводород (ХФУ)лар «бошланғич галоген газ» кўринишида атмосферага кўтарилиб, стартосферага етиб боргач, парчаланиб, ўзидан озонни емирадиган хлорли атомлар ажратади. Муҳофаза қатламининг юпқалашиши ёки унда «тешик»лар пайдо бўлиши оқибатида қуёшдан тараладиган ультрабинафша нурлар оқими кўпайиб, тери саратони, иммунотизим кучсизланиши, парда катаракти касалликларига, фотосинтез сустлаши натижасида эса ўсимликлар ҳосилдорлиги пасайишига олиб келади
Вена Конвенциясига қўшилган ва Монреаль Баённомасини маъқуллаган мамлакатимизда озон қатлами емирилиши олдини олиш чора-тадбирлари амалга оширилмоқда. Мана ўн икки йилдирки, Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳузуридаги Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш Бош бошқармасида Озонни Емирувчи Моддаларни алмаштиришни бошқариш офиси фаолият кўрсатиб келмоқда. ОЕМдан фойдаланишни тўхтатиш бўйича Миллий дастур ва бошқа экологик лойиҳаларни амалга ошириш борасида унинг зиммасига катта масъулият юкланган.
Ҳозирги пайтда мамлакатимизда маиший техникалар (масалан, совутгичлар) ва қатор маҳсулотларни ишлаб чиқаришда озон қатламини емирувчи моддалар ўрнига улар ўрнини босувчи бирикмаларни қўлланиш чоралари кўрилмоқда. Айни пайтда импорт қилинадиган буюм ва техникаларда ана шу меъёрларга риоя этилгани жиддий назоратда турибди.
Борлиққа салбий таъсир кўрсатадиган омилларни англаш кишиларда уларга ўз имконияти даражасида қарши курашни эҳтиёжга айлантиради.  Бу эса экологик маданиятга боғлиқ.

Н.Қосимова

IMG_7923

БУЛОҚЛАР ВА ШОИРЛАР БОҒИ

IMG_7941

Булоқларнинг шоирларга нима алоқаси бор дерсиз? Аммо айнан Ер қаъридан, кўз ёш сингари тоза, шаффоф сувларнинг қайнаб чиқиб, зилол сувли ҳовузларни пайдо қилганлиги кўпгина шоир ва шоираларни илҳомлантирган. Хитойнинг 100 млн. нафар аҳолига эга Шаньдун провинцияси бутун дунёга буюк Конфуций  ватани бўлганлиги, унинг маркази Цзинань  шаҳри (аҳоли сони 7 млн.) эса 72 та  булоғи билан машҳур. Уларнинг ичида энг машҳури Баотуцюань  булоғидир. Унда сувнинг ҳарорати қишин- ёзин  деярли бир хил — 18℃.

IMG_7923

Баотуцюань булоғи қадимги Шан сулоласи даврига оид  қулёзмаларда ҳам қайд этилган “Баоту” сўзи хитойчадан “жўшқин айғир” маъносига яқин бўлиб, айнан булоқнинг ўзига хослигини акс эттиради. Шимолий Вэй сулоласи ҳукмронлик қилган даврда ёзилган “Дарёлар китоби”да  қайд қилинишича Баотуцюань  булоғи юқорига интилади ва ҳеч қачон қуриб қолмайди. Булоқдан ҳосил бўлган ҳовузнинг узунлиги 30 метр, кенглиги 20 метр бўлиб, унинг атрофида Цзиньсяньцюань, Шуюйцюань, Люсюйцюань  ва бошқа булоқлар ҳовуз сувини тўлдириб туради. Бугунги кундаа Булоқлар  боғи шаҳардаги энг гўзал ва сўлим гўшалардан биридир. Бу ерда сқлниб қолган императорларнинг ёзги дам олиш қароргоҳлари, шоир ва шоираларнинг турар жойлари ўзига хос музейга айлантирилган. Шуюйцюань  булоғи ёнида Сун сулоласи ҳукмронлиги дврида яшаб, ижод этган шоира  Ли Цинчжаонинг ҳайкали ўрнатилган.

IMG_7857

Ли Цинчжао 1084 йил 13 март куни  Шаньдун провинциясининг Личэне (ҳозирги— Цзинань) шаҳрида олим оиласида дунёга келган. Отаси Ли Гэйэй Император Академиясининг кўзга кўринган олими эди. Болалигидан Ли Цинчжао адабиётга муҳаббат руҳида тарбия топди. Ли Цинчжао ўзига хос, нафис услубда жуда ҳам кўп шеърлар яратди. Улар табиатнинг гўзаллиги, орзулар, инсон ҳаётининг мазмуни ҳақида эди.  Биринчи шеърлар тўплами “Ишлов берилган яшма бандлари”  деб аталиб, лирик миниатюраларда шоира  ўз эҳтироси, қайғуси ва орзуларини жумбоқли равишда тасвирлайди.

IMG_7859

Болалигида шоира хонадонида ўша даврнинг кўзга кўринган олим, рассом, шоирлари тез-тез меҳмон бўлишар эди. Уларнинг айтишувларини  эшик орқасидан тинглаган ёш Ли ўзи ҳам шеър ёза бошлайди ва тезда машҳур шоирлар эътиборини қозонади.

IMG_7920IMG_7839

Ли  1101  йили  19 ёшида тарихчи, рассом  Чжао Минчэнга турмушга чиқади.  1127 йилгача улар Шаньдун провинциясида яшашади. Император саройида хизматда бўлган турмуш ўртоғи тез-тез узоқ сафарларга кетар эди. Соғинчли кунлар ёш шоиранинг ижодида изтироб ила акс этарди.                                                                                                     

 Баҳор сепин ёйиб, товус каби кўзни қувнатар,

 Шинам ҳовли. Жимжит, пардаси кўтарилмаган дераза.

Кулранг соялар уларни ўраб, сийпалар,

Сукунатда минорадан термуламан булутлар узра,

Қалбим каби цитранинг яшмали торлари ҳам сукут сақлайди…

Аммо 1127 йили Хитойни чжурчжэней қабиласи боиб олиб, императорни ҳибсга олишади. Кўпчилик қаторида Ли Цинчжао турмуш ўртоғи билан шаҳарни тарк этишади. Икки йил улар Нанкин шаҳрида яшашади.   1129  йили оғир касаликка чалинган  Чжао Минчэн  вафот этади, қайғуга ботган Ли Цинчжао Ханчжоу шаҳрига кўчиб ўтади. Айнан турмуш ўртоғининг ўлими шоира ижодида туб бурилиш ясашига сабаб бўлади.

Ўзга юрта ёлғиз янги йилни кутаман

Қачон қиров сочимга қўнди, билмайман,

Кеч тушди, шамол, қоронғу ва қор

Қордаги гуллар мендек меҳрга зор…

IMG_7946

Ли Цинчжао оғир кунларда ҳам ижодини тўхтатмади.  У ўзини ёввойи олхўри – мэйхуага ўхшатарди. Дарахт қишнинг сўнгги кунлари, ҳали қор эриб улгурмасидан гуллайди. Айнан шу дарахт шоира учун жасорат ва сабр-қаноат рамзига айланди.  Ўз шеърларининг бир неччтасини у мэйхуага бағишлади. Хризантема Хитойда доно ёлғизлик рамзидир. Нок гуллари эса гўзаллик ва қайғу белгиси. Пиож муҳаббат ва камтарлик рамзи бўлиб, мазкур гулларнинг барчаси шоира ижодида ўз аксини топади. Хитой тилининг очилмаган қирраларини  Ли Цинчжао  айнан ана шу ўсимликлар  қиёфасида акс эттиришга муваффақ бўлади.

IMG_7864

Ли Цинчжао кўпроқ “ци” номини олган жанрда ижод қилган. Унинг ўзига хослиги шундки,  шеърлар ўша пайтдаги машҳур мусиқа оҳангларига монанд яратилган. Мусиқавий асос бандларнинг узунлиги, қофиялар, ритмни аниқлаб берар эди. Минг йил давомида мусиқа  йўқолиб кетган бўлсада, ҳозир олимлар айнан шоиранинг шеърлари асосида уларни тиклашга уринишмоқда.  Ли Цинчжао ижодида Цзинань шаҳри булоқлари, уларнинг бўйларид ўсаган мажнунторллар  кўп маротаба тилга олинади.

Минг йиллар давомида айнан ана шу булоқлар бўйида  Чин мамлакатининг машҳур файласуф ва шоиру, шоиралари: Цзэн Гун, Чжао Бяня, Су Чжэ, Юань Хаотун, Чжао Мэнфу, Ван Шоужэн, У Вэй, Вэн Фанган, Ван Шичжэн, Хэ Шацзи, Пу Сунлинлар ижод этишган.

IMG_7922

1956 йили  Цзинань шаҳри ҳокмининг қарори билан Баотуцюань боғи яратилади ва Хитойнинг ўнта энг машҳур боғларидан бирига айлнади. Боғни айланар экансиз, ҳовузда сузиб юрган тилла балиқлар,  денгиз мушуклари, ҳр бир ҳовузни ўраб турган анор ва мажнунтол дарахтлари, сунъий шаршаралар ва албатта қадимги услубда қурилган, Ли Цинчжао  ҳамда бошқа шоирларнинг ижод намуналари сақланган уйлар   бағрида сиз яна бир бор Қадимги Хитойга тушиб қолгандек, Ли Цинчжао даврига назар ташлаб, унинг нафис ва қайғуга йўғрилган шеърлари оҳангини эшитгандек бўласиз.

IMG_7883 IMG_7885

Наргис ҚОСИМОВА

Тошкент-Пекин-Цзинань-Тошкент

 

ЧИҚИНДИЛАРГА БЎЛГАН МУНОСАБАТНИ ЎЗГАРТИРИШ ВАҚТИ КЕЛДИ

скачанные файлы

Мамлакатимизда ҳаётининг барча соҳаларида амалга оширилаётган туб янгиланишлар, модернизациялаш ва ислоҳотлар албатта халқимиз турмуш даражасини яхшилаш ва оширишга қаратилган бўлиб хизмат қилмоқда. Барча жабҳалар қатори экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида  хам ўзгаришлар амалга оширилмоқда.

Ҳозирги кунда аҳоли сонининг ва саноат  корхоналарининг жадал ривожланиши ҳамда ортиб бориши билан бир қаторда экологик муаммолар ҳам ортиб бормоқда. Бу муаммолар инсон фаолияти натижасида айниқса яққол намоён бўлмоқда. Ривожланган мамлакатларнинг тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, экологик муаммоларга бефарқлик жуда катта ҳам иқтисодий ҳам ижтимоий инқирозни келтириб чиқаради. XX-асрнинг иккинчи ярми XXI-аср бошларига келиб экологик муаммолар сирасига “Чиқиндилар” муаммоси ҳам келиб қўшилди.

Чиқиндилар – бу оддий қилиб тушунтирганда, асосий ишлатилгандан кейин олиб ташланадиган, ёхуд яроқсиз, нуқсонли ҳамда ўзини истеьмол хусусиятларини йўқотган, ишлатилмайдиган маҳсулот(товар)ларни тушунамиз. Табиий фанлар нуқтаи назаридан ҳар қандай моддадан бирон-бир тарзд назарий фойдаланиш мумкин. Бу ҳар қандай чикиндини иқтисодиётда потенциал хом ашё ёки иккиламчи ресурс сифатида ишлатиш мумкинлигини англатади.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё бўлиб ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатлар тажрибаси чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишлаш мумкинлигини кўрсатмоқда. Хитойда металлдан ясалган буюмларнинг 33 фоизи, жун, ипак ва чармдан таёрланган буюмлар, ҳатто атторлик буюмларининг 34 фоизи турли хил чиқиндиларни қайта ишлаш орқали тайёрланади. Японияда эса резина маҳсулотларининг 34 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи, шиша буюмларнинг 43 фоизи чиқиндини қайта ишлаш ҳисобига тайёрланади. Бу мамлакатлар чиқиндига кераксиз муаммо сифатида эмас, балки хом ашё сифатида қарашади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 апрелдаги  «Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви тизимини такомиллаштириш тўғрисида»ги ПФ-5024-сонли Фармонига мувофиқ ҳамда чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш, муносиб яшаш шароитларини яратиш, республикада санитария ва экологик вазиятни яхшилаш, аҳоли турмуш даражаси ва сифатини янада ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 апрелдаги «2017 — 2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ–2916-сонли қарори имзоланди. Мазкур қарорни амалга ошириш мақсадида Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармалари ҳузуридаги «Тоза ҳудуд» давлат унитар корхоналари ва мамлакатимиз шаҳарларида, шунингдек, туманлар ҳокимликлари ҳузуридаги ободонлаштириш бошқармаларининг чиқиндиларни олиб кетиш бўйича хизмат кўрсатадиган участкалари негизида уларнинг филиаллари очилди. Бухоро вилояти шахар ва туманлари Ободонлаштириш бошқармалари таркибидаги “Санитар тозалаш” участкалариинг мавжуд асосий воситалари тўлиқ хатловдан ўтказилиб, “Тоза ҳудуд” давлат унитар корхонаси балансига қабул қилиб олиш ишлари якунига етказилмоқда. Қарорда келтирилган намунавий стуруктура асосида вилоят ,,Тоза ҳудуд” ДУК ва туман филиалларининг штат жадваллари ишлаб чиқилди. Бухоро вилояти ,,Тоза ҳудуд” ДУК ўз таркибини ёш, малакали, ўз ишининг мутахассиси бўлган ёш кадрлар билан тўлдириб бормоқда. ,,Тоза ҳудуд” ДУК албатта вилоятимиз салохияти ва имкониятларидан  кенг фойдаланилган ҳолда вилоятимизни Республикамиздаги энг тоза ҳудуд мақомини олишига бор куч имкониятларини ишга солади.

Юртбошимиз Шавкат Мирзиёев томонларидан амалга оширилаётган бу ишлар Республикамиз аҳолиси учун қулай шарт-шароит,  муносиб турмуш даражасини яратиш, аҳолининг саломатлигини мустаҳкамлаш, шаҳар ва туманларимизнинг қиёфасини обод ва гўзал қилиш йўлидаги улкан амалий қадам бўлиб хизмат қилади.

Ўзбекистон Русаубликаси Президентининг ПФ-5024-сонли фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси таркибида тегишли равишда Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармалари таркибида ,,Чиқиндиларнинг ҳосил бўлиши, тўпланиши, сақланиши, ташилиши, утилизация қилиниши, қайта ишланиши, кўмилиши ва реализациясини назорат қилиш” инспекцияси ташкил этилди. Мазкур инспекция қуйидаги вазифаларни:

(экологик вазият ёмонлашуви, ноқонуний чиқиндихоналар юзага келишини олдини олиш учун жойларда санитария жиҳатидан тозалаш ташкилотлари томонидан чиқиндилар ўз вақтида олиб чиқиб кетилиши устидан мунтазам равишда назорат олиб бориш;

чиқиндиларни жойлаштириш объектларининг санитария-экологик ҳолатини ўрганиш;

чиқиндиларни жойлаштирганлик учун компенсация тўловларининг ўз вақтида тўланиши ва ундирилишини таъминлаш учун белгиланган тартибда чоралар  кўриш;

чиқиндиларни йиғиш шоҳобчаларини белгиланган тартибда барпо этиш, чиқиндиларни ўз вақтида олиб чиқиб кетиш, ноқонуний чиқиндихоналар юзага келишига йўл қўймаслик, полигонларни бошқариш, шунингдек чиқинди билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан назоратни ташкил этиш;

қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда рейд тартибидаги экологик назоратни ўтказиш, жойларда ноқонуний чиқиндихоналарни аниқлаш, уларни бартараф этиш чораларини кўрган ҳолда, мунтазам равишда мониторинг олиб бориш;

атроф муҳит ифлосланишига олиб келиши ҳамда аҳолининг ҳаёти ва соғлигига тахдид солиши мумкин бўлган вазиятларни аниқлаш ва бартараф этиш;

чиқинди билан боғлиқ ишларни амалга оширишда қонун ҳужжатлари талабларига риоя этмаганликда айбдор бўлган шахсларга нисбатан қонун ҳужжатларида назарда тутилган таъсир чораларини кўриш, белгиланган тартибда маъмурий жавобгарликка тортиш;

аниқланган ҳуқуқбузарлик ҳолатлари юзасидан, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, санитария жиҳатидан тозалаш ташкилотларига, жисмоний ва юридик шахсларга уларни бартараф этишга қаратилган кўрсатмалар киритиш;

санитария жиҳатидан тозалаш корхоналари томонидан чиқиндилар ўз вактида олиб чиқиб кетилиши жадвалига риоя этилиши юзасидан назоратни амалга ошириш;

чиқинди полигонлари фаолиятини санитария-экологик талабларга мувофиқ ташкил этиш ва бажарилиш назоратини таъминлаш;

фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари билан биргаликда аҳоли ва юридик шахслар орасида профилактик ва ахборот-маърифий ишларни олиб бориш;

туман (шахар) микёсида чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга оширишнинг бутун цикли бўйича мониторинг олиб бориш;) амалга оширади ва чиқиндилар билан боғлиқ  муаммоларни бартараф этади.

Вилоятимизда жами бўлиб 15 та марказий чиқиндихоналар ва 4 та чиқиндиларни сақлаш учун мини полигонлар мавжуд бўлиб, чиқиндихоналарнинг жами эгаллаган ер майдони 120,77 гектарни, ахлат тўплагичлар сони 944 та, контейнерлар сони эса 557 тани ташкил этади.  Вилоятда йилига 189149 тонна маиший чиқиндилар ҳосил бўлади. Шундай экан ҳамжиҳатликда чиқиндилар билан боғлиқ ишлар амалга оширилилмаса бу аҳоли саломатлиги, вилоят обод ва кўркамлигига жуда катта зарар етказади. Бу шундан далолат берадики, чиқиндиларни бошқариш жараёнида коммунал хизматлар кўрсатиш қоидаларининг меъёр ва талабларига тўлиқ риоя этиш нафақат масъул ташкилотлар, маҳаллий ҳокимият органлари,  фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари балки вилоятимиз аҳолиси, истеъмолчиларнинг ташаббускорлиги ва фаоллигига ҳам боғлиқдир. Шундай экан чиқиндиларга бўлган муносабатимизни ўзгартириш вақти келди. Бу борада олиб борилаётган ислоҳотлар аввало халқимиз турмуш даражасини яхшилаш, сифатини ёқори босқичга олиб чиқиш ва энг асосийси инсон манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилганини англаб етиши муҳимдир.

   Бухоро вилоят Экология ва атроф-муҳитни

           муҳофаза қилиш бошқармаси

Бухоро шаҳар инспекцияси инспекторлари:                                           В. Жўрақулов,                                                                                                                          А. Эрдонов  

                                       

ЭКСПО-2017: “КЕЛАЖАК ЭНЕРГИЯСИ” САРИ ЙЎЛ

IMG_5724

Остона – келажак шаҳри. Бу ерга келган ҳар бир сайёҳ турли шаклдаги осмонўпар, футуристик қиёфага эга бинолар, кенг кўчалар,  шаҳар қиёфасига безак бериб турган ландшафт дизайнини кўриб,  ўзини келажак шаҳрига тушиб қоландек ҳис қилади. Янги пойтахтни яратиш ғояси  Қозоғистон Республикасининг президенти Нурсултан Назарбоевга тегишли бўлиб,  Остонанинг меъморий концепциясини  ишлаб чиқишда у  Ғарб ва Шарқнинг маданий анъаналарини ўз ичига олган Евроосиё услубига таянган эди. Пойтахт машҳур япон архитектори Кисе Курокаванинг лойиҳасига асосан қурилган. Янги пойтахтнинг марказида жойлашган  “Байтерек” мажмуаси  шахарнингт ўзига хос рамзига айланган.

IMG_5747

Шаҳарнинг ноёб иношоатларидан   бири “Тинчлик ва тотувлик саройи”  бўлиб, у машҳур инглиз архитектори Норман Фостер томонидан яратилган. Бино пирамида шаклида. У тўртта  унсурни  ўзида акс этган.  Савдо-кўнгилочар марказ “Хон Чодир” – дунёдаги энг баланд  чодир кўринишдаги қурилмадир. Унинг ичида болалар майдончалари, кинозал, ресторанлар, томоша майдончалари жойлашган.

IMG_5816

Марказий Осиёдаги энг йирик мачитлардан бири “Нур Остона” нафақат ибодат учун, балки сайёҳлар учун ҳам очиқ бўлиб, бағрикенглик тамойилларини ўзида мужассам этган.  Президентнинг қароргоҳи Оқ сарой шаҳар кўркига ўзининг соддалиги, улуғворлиги, Европа ва қозоқ миллий меъморий тамойилларни ўзида акс этган ҳолда қад ростлаган.

IMG_5719

Пойтахтни Алматидан Акмола (Остонанинг олдинги номи) га ўтказиш ҳақидаги қарор 1994 йилнинг 6 июлида Қозоғистон Республикасининг Юқори Кенгаши томонидан қабул қилинган эди.  Пойтахни расмий равишда кўчириш  1997 йил 10 декабрида амалга оширилди. 1998 йил 6 майдаги Президент қарорига асосан Акмола шаҳрининг номи Остона деб ўзгартирилди. 1999 йили Остона ЮНЕСКОнинг қарорига биноан “Дунё шаҳри” номини олди. 2000 йилдан бошлаб  у Пойтахтлар ва йирик шаҳарлар ассоциацияси аъзосидир. Айни пайтда Остонанинг  майдони 722 кв.метр, аҳолиси 1 млн.дан ортиқ.

Бугунги кунда Остона Евроосиё ҳудудининг марказига айланиб, у ерда турли хил халқаро форумлар, конгресс ва конференциялар ўтказилади. “Келажак қувати” номини олган “Экспо-2017 Остона халқаро кўргазмасининг ҳам айнан Остонада ўтиши бежиз эмас. Зеро, пойтахт бугунги кунда “яшил иқтисодиёт” тамойилларини ўз иқтисодий ривожига босқичма босқич сингдирмоқда. Шаҳарда қурилаётган турар жой бинолари, инфратузилма иншоатлари қуёш панеллари билан жиҳозланган.

20914285_10213824017143505_2994110034801445364_n

2017 йил 10 июндан 10 сентябрга қадар давом этадиган халқаро кўргазмада 115 та давлат ва 22 та халқаро ташкилотлар қатнашмоқда. Кўргазмага бугунги кунга қадар 1 миллион нафардан ортиқ меҳмонлар ташриф буюришган.

Изображение 057

Кўргазмани ўтказиш бўйича Бошқарув раиси Ахметжана Есимовнинг фикрига кўра,  3 миллиард долларлик қийматга эга халқаро кўргазма иншоатлари 4 йил давомида қурилиб, унинг танловида 100 дан ортиқ қурилиш компаниялари  иштирок этган. Ғолибликни Чикагонинг Adrian Smith + Gordon Gill Architecture компанияси  қўлга киритди. Лойиҳа бўйича асосий ишларни Швейцариянинг IT-Engineering, АФФ “Mabco Constructions S.A.”, АО “Сембол”, ТОО “СК Базис-А”, ТОО “АБК Курилис-1”, ТОО “Средазэнергострой”, ТОО “TURKUAZ-YDA STROY” компаниялари амалга оширди.

20915131_10213838863114645_2309370681272387876_n

Кўргазманинг асосий объекти, дунёдаги энг баланд шар шаклида қурилган –“Нур-Алем” (“Олам нури”) бўлди. Шар шаклида қурилган иншоатнинг баландлиги 100 метр, диаметри 80 метрдан иборат. Павильон тўлалигича кўргазма мавзусини қамраб олган.  Саккизта қаватнинг ҳар бири муқобил энергиянинг бирор бир турига бағишланган. “Нур алем”  қуёш ва шамол генераторлари ёрдамида ёритилади. Ташкилотчиларнинг айтишларича кўргазма иши якунлангач, иншоат “Келажак музейи” сифатида фаолият юритади.

 

Кейинги қаватлар шамол, сув, биомасса, кинетик энергиядан инсоният ривожи учун самарали фойдаланиш йўлларини намойиш этади. Павильонлардаги ҳар бир экспонатни ушлаб кўриш, болажонлар эса макет шаклида қилинган минигэсларни бошқаришлари мумкин. Шамол павильонида меҳмонлар 3,5,7 балли шамол кучини ўзларида ҳис этиб,  сайёрамизда шамол йўналишини кичик Ер шари макетида кўришлари, инглиз рассоми  Дэниэл Вордман томонидан лойиҳалаштирилган “Ҳаво фаввораси”дан баҳраманд олишлари мумкин.

Биомасса павильонида пол бевосита квадратларга бўлиниб, унда турли дуккакли ўсимликлар, ёнғоқларнинг турларини  кўриш, айнан ўсимлик дунёси қолдиқларидан қувват олиш йўллари билан танишиш мумкин.

 

 

Кинетик энергия – атом энергияси бўлиб, инсоният томонидан ўзлаштирилган энг хавфли қувватдир. Аммо уни яратувчанлик йўлига йўналтириш, ундан самарали фойдаланиш инсоният ривожи учун янги истиқболларни  очиб беради.

Халқаро кўргазмада Ўзбекистон павильони ташриф буюрувчиларни мамлакатимизнинг илмий-ишлаб чиқариш, экспорт салоҳияти, кам углеродли ривожланишда эришилган ютуқлар, шунингдек республиканинг бой тарихий, маданий мероси билан таништиради. Республиканинг “Озиқ-овқатсаноатхолдинг”, “Ўзбектуризм”,, “Ўзавтосаноат” АЖ, Турин университетининг етакчи мутахассислари қатнашаётган павильон иккита қаватдан иборат бўлиб, биринчи қаватда келжак электромобиллари, инфратузилма йўқ жойлар – чўл, илмий станциялар, аэропорт, вокзалларда фойдаланиш мумкин бўлган, бир кишига мўлжалланган  экокапсула намойиш этилган.

 

- Капсулада ҳавони иситиш, совутиш, иситиш, ионлаштириш мумкин. У мультимедиавий тизим билан жиҳозланган бўлиб, қуёш батареясида ишлайди, дейди павильон вакили Анвар Худойберганов. — Капсула  қуёш батареяси билан жиҳозланиб, унда яшаш учун барча шароит мавжуд. Албатта мазкур ишланмани янгилик деб бўлмайди, аммо  дунёдаги мавжуд аналоглардан  арзон нархи билан ажралиб туради. Мазкур ишланмани келажак уйи дейишади.

-  Биз янги автомобиль ишлаб чиқаришга тайёрмиз, бу бензин ва этанол аралашмаси. Мазкур ёнилғи бензиндан анча арзон. Аммо ҳали бизда бундай ёнилғи йўқлиги учун ҳозирча ишлаб чиқарилмаяпти. Иккинчи моделимиз электромобиль бўлиб, Ўзбекистонда электромобиллар йўналиши ривожланаяпти ва уни 2030 йилларга чиқариш ниятимиз бор. Кўргазмага қўйилган “Матиз” га гидролиз тизими ўрнатилган. Унга дистилланган сув қўйиб, генератор водород ва кислородни ажратади. У бензин билан аралашгач, бензин сарфи тежалиб, 4, 5 литргача тушади. Бу эса экологияга камроқ зарарли таъсир демакдир. Кўргазмага учта тзкур автомобиллар ишлаб чиқаришга қўйилади. Кўргазмага асосан тажриба моделларини олиб келганмиз, келажакда тажрибадан сўнг улар ўзини оқласа двигателлари мукаммаллаштирилган ҳолда, аҳоли учун нархи мақбул бўлса, улар  ишлаб чиқаришга қўйилади.  Мазкур кўргазма ҳар бир давлат , хусусан Ўзбекистон учун  янги ҳамкорлар, сармоядорлар орттириш, муқобил энергия борасида амалга оширилаётган  фаолиятни намойиш этиш ҳамда бошқа давлатлар билан экологик жиҳатдан тоза саноатни ҳамкорликда ривожлантириш имконини беради, дейди, “Ўзавтосаноат” АЖнинг етакчи мутахассиси Маъруф Раҳимов.

 

Шунингдек мамлакатимиз павильонида зарядкаси 700 км. га етадиган биомобиль  ва янги авлод смартфонини ҳам кўриш мумкин. Ташкилотчиларнинг фикрига кўра мазкур электромобиллар сотувга 2025 йилда чиқарилади.

 

“Экспо-2017 Остона”  халқаро кўргазмаси да қатнашаётган 115 та давлатнинг ҳар бири “Келажак энергияси” борасидаги ўз салоҳияти, ишланмалари, қўлланаётган технологияларини намойиш этишмоқда. Масалан, Германия павильонига ташриф буюрувчилар оддий болалар ҳалинчаги сув тўлдирилган капсула кўринишда қилиниб,  унда училганда қувват ишлаб чиқариш мумкин, ёки Ернинг яралишида қувватнинг ролини кўрсатувчи лазер шоу бу ерга келганларни бефарқ қолдирмайди.

Изображение 300

Халқаро кўргазмада ташриф буюрувчилар сони бўйича энг кўп бўлган павильонлардан бири Жанубий Корея барча меҳмонларни юқори технологиялари билан ҳайратга солмоқда. Учта залдан иборат павильондаги ҳар бир экранда намойиш қилинётган фильмлар ташриф буюрувчиларда реаллик ҳиссини уйғотади. Худди шуни  сиз Хитой, АҚШ павильонларида ҳам ҳис қилишингиз мумкин.Венгрия ва Латвия павильонларида эса м акваланг кўзойнагига ўхшаган  қурилмани тақиб, ҳаво шари ва кемада  мамлакат  бўйлаб саёҳат қиласиз. Россия павильони меҳмонларни атом энергиясидан фойдаланиш усуллари билан ўзига ром қилган бўлса, Вьетнам, Лаос, Ҳиндистон, Шри-Ланка, Таиланд, Африка қитъасида жойлашган давлатларнинг павильонлари ташриф буюрувчиларни миллий ранг-баранглик, маҳаллий даражада муқобил энергиядан фойдаланиш моделлари ва албатта миллий буюмлар савдоси билан жалб қилади.

Африка павильони олдида доимо одам гавжум. Бу ерга  уларни барабанларнинг там-тами ва Африка халқларининг жозибадор миллий рақс ва ашулалар  етаклаб келади.

-Бугунги кунда Озарбайжондаги мавжуд энергиянинг 13 фоизи қайта тикланадиган қувват манбаларидан олинади. Албатта бу кўрсаткич ҳар йили ўсиб боради, дейди Қозоғистон Республикасидаги Озарбайжон элчиси Рашад Мамадов. –Албатта бугун мамлакатимиз нефть қазиб олиш бўйича илғор, аммо шундай кун келадики барча қувваат айнан муқобил энергия манбаларидан олинади.

Тожикистонда 95 фоиз қувват гидроэлектростанцияларда ишлаб чиқарилади. Аммо секинлик билан бўлсада мамлакатда қуёш ва шамол энергетикаси ривожлантирилмоқда.

-Тожикистонда аҳолинимнг асосий қисми қишлоқларда яшайди, дейди Тожикистон Республикасининг энергетика вазири Усмонзода Усмонали. –қишлоқлар бир биридан 50-60км. узоқликда жойлашган. Ҳар бир қишлоқ учун катта ГЭСлар қуриш ўзини оқламайди. Шу сабабли аҳоли фаровонлигини таъминлашда қуёш панеллари ва шамол генераторларини қуриш мақсадга мувофиқдир. Шу сабабли ҳам ҳукумат айнан мазкур муқобил энергетика турларига катта эътибор қаратмоқда.

Муқобил энергетикадан фойдаланиш соҳасида етакчи бўлган Швейцария павильони меҳмонларни турли шаклларда лазердан соя бериб айланаётган  шамол генераторлари билан кутиб олади. Павильон ичига кичик кичик  ёғоч уйларнинг макети қурилган бўлиб, уларнинг ҳар бири томошабинларга шамол, қуёш ва картошка энергетикаси ҳақида кўргазмали равишда хабар беради. Жуда ҳам кўпчиликни ва уларнинг қаторида мени ҳам айнан қандай қилиб картошкадан қувват олиш мумкинлиги қизиқтириб қолди. Уйчада маълум миқдордаги томошабинлар йиғилгач, эшиклар ёпилиб,  Константин исмли швейцариялик йигит-ошпаз ва Мила исмли қиз картошканинг мамлакат таомномасидаги аҳамияти билан биргаликда, унинг пўчоғи махсус контейнерларда йиғилиши ва биоёнилғи олиш учун ишлатилишини таъкидлади. Константиннинг айтишича, 7 кг. картошка пўчоғи 100 км. масофага юришга етадиган биоёқилғи ишлаб чиқариш мумкин экан. Сув ва электр қувватини тежаш учун картошкани пиширишда уй бекалари қозонга сувни ярмигача қўйишлари,  ва маҳаллий аҳоли фақатгина мамлакатда  етиштирилган картошкани сотиб олишларини сўзлаб беришганда эса томошабинларнинг кўпчилигида  “нега?” деган савол туғилди. Ташкилотчиларнинг фикрича, айнан ташқаридан келтирилган сабзвотнинг нархи бунда нафақат қимматлашиши, балки  уни ташиган транспортдан чиқадиган ис гази атмоссферани булғашини аайтишди.  Бу ўзига хс табиатни асраш ва ватанпарварлик ғоясининг уйғунлашуви томошабинларда чуқур таассурот қолдирди. Шу орада ошпаз томонидан  фақат картошкадан тайёрланган швейцарияликларнинг “рёште” таоми кўпчиликка манзур бўлди.

Францияликлар кўргазмага жиддий тайёргарлик кўргани павильон дизайни ва намойиш қилинаётган технологиялардан кўринади. Павильоннинг марказида машҳур “Пежо” электромобили қўйилган. Томас Эдисон томонидан электрнинг кашф этилишидан тортиб бугунги муқобил энергетика ҳақидаги стендлар томошабинлар эътиборини тортади.

-Мен кўргазмага синфим билан келдим, дейди 6 синф ўқувчиси Нурсултан Айженов. –Франция павильонида физика тарихи билан биргаликда бугунги кун ютуқларини кўриш мумкин. Мен келажакда албатта муқобил энергетикани ривожлантириш соҳасида мутахассис бўлиб, Қозоғистон экологиясини сақлаш ва унинг буюк давлат бўлишига ўз ҳиссамни қўшаман.

Кўргазманинг ҳар бир павильони бетакрор ва ўзига хос. Уч кун бу ерда намойиш этилаётган , келажак энергиясини ўзида акс эттирган технологияларни ўрганишга албатта етмади. Мазкур кўргазма ва унинг доирасида ўтказилаётган конференциялар  инсониятни ўз келажаги ҳақида яна  бир маротаба ўйлаб кўришга,, табиат билан ҳамоҳанг ривожланишга чақиради.Зеро, бугунги кунда Она сайёранинг ҳар бир фуқароси  уйи, маҳалласи, Ватани ва Она заминни асрашга ўз ҳиссасини қўшиши лозим.

Наргис ҚОСИМОВА,

Тошкент-Остона-Тошкент

 

20915131_10213838863114645_2309370681272387876_n

КЕЛАЖАК ЭНЕРГИЯСИ ГЛОБАЛ ИҚЛИМ ЎЗГАРИШИНИНГ ОЛДИНИ ОЛАДИМИ?

Йилдан йилга инсониятнинг электр қувватига бўлган эҳтиёжини ошиши, мавжуд газ ва нефть заҳираларининг камайиши  муқобил электр манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш заруратини қўймоқда. Зеро, глобал экологик муаммолардан бири бўлган иқлим ўзгариши бевосита инсониятнинг атроф-муҳитга салбий таъсири остида юз берди. Сайёрамизда аҳоли сонининг ортиши, ишлаб чиқаришнинг ўсиши, саноат, автомобиль ва бошқа соҳаларнинг ривожи ҳаддан зиёд энергиядан фойдаланишга олиб келди. Оқибатда электр қувватини ишлаб чиқариш борасида сарфланаётган газ, кўмир ва нефть маҳсулотларини ёқишдан чиқаётган  карбонат ангидрид ва иссиқхона газлари ҳавони янада иситиб,  иқлимнинг ўзгаришига сабаб бўлаётир. Бугун мазкур муаммо фақатгина экологлар, табиат муҳофазаси йўналишида фаолият олиб бораётган олимларнигина бош оғриғи эмас. Унинг ҳал қилиниши жамиятдаги барча соҳалар билан боғлиқдир. Чунки, қайси йўналишга назар ташламанг, у албатта электр қувватини истеъмол қилади, бу эса ўз навбатида атмосферага чиқариладиган карбонат ангидриднинг миқдорини кўпайтиради. Қозоғистон Республикасининг  пойтахти Остона шаҳрида жорий йилнинг10 июнидан 10 сентябригача  “Келажак энергияси” мавзуси остида бўлиб ўтаётган  EXPO-2017 халқаро кўргазмаси доирасида  мавзу юзасидан 12 та конференциялар ўтказилиб, уларнинг барчасида атмосферага карбонат ангидриднинг чиқарилиши, самарали энергия технологияларини жорий қилиш, шунингдек барқарор энергетикадан самарали фойдаланиш  борасидаги  мунозаралар, баҳсларни ўз ичига олди.

Изображение 131

Жорий йилнинг 21-22 август кунлари ташкил этилган “Иқлим ўзгариши муаммоси учун энергетик қарорлар” мавзусидаги халқаро форумда Европа, Африка, Америка, Осиё  мамлактларидан келган олимлар, бизнес, давлат ва нодавлат ташкилотининг ходимлари, журналистлар иштирок этишди.

-Қозоғистон Республикаси  углеводород хом ашёси ва минерал ресурсларнинг етакчи экспортёрларидан биридир, дейди Қозоғистон Республикаси Энергетика вазири Канат Бозумбаев.- Шу билан биргаликда мамлакат жаҳон ҳамжамияти, келажак авлод олдидаги масъулиятини ҳис қилган ҳолда  тоза технологияларни ривожлантири ва барқарор ривожланишни таъминлаш мақсадида “яшил иқтисодиёт” тамойилларига таяниб иш кўради. Қозоғистон Республикасида  иқлим ўзгариши муааммосини ҳал қилиш давлат олдида турган асосий вазифалардан биридир.

EXPO-2017 халқаро кўргазмаси ҳамда “Келажак энергияси” халқаро форуми энергиянинг янги турлари ва муқобил энергияни ҳаётга тадбиқ этишдаги энг илғор тажрибаларни  қўллаш борасидаги тажрибаларни ўртоқлашиш майдончасига айланди.  Форумда айнан ўзининг тижорат ғояларини муқобил энергетика асосида амалга ошираётган тадбиркорларнинг қатнашиши унинг долзарблигини яна бир бор кўрсатди.

Изображение 171

- 2040 йилга келиб энергиядан глобал миқёсда фойдаланиш 30%га ўсади, деди ўз маърузасида KAZENERGY раиси ўринбосари Узакбай Карабалин. –Урбанизация ўсаётган ҳамда индустрализация жадал равишда амалга оширилаётган Ҳиндистон, Хитой, Жанубий-шарқий Осиё давлатларида бу кўрсаткич янада юқори бўлади. 2014  йилда ривожланаётган мамлакатлар Иқтисодий риволаниш ва ҳамкорлик ташкилотига аъзо мамлакатларнинг эҳтиёжи биргина Хитой ва Ҳиндистоннинг эҳтиёжи билан яқин 20 йилда тенг бўлади.

Конференцияда маъруза қилганлар Париждаги иқлим ўзгариши борасидаги келишувнинг дунёда амалга ошириш учун 2040 йилга келиб жаҳон энергетикасига 44 триллион доллар миқдордаги сармояларни киритиш зарур бўлиб, уларнинг 20 фоизи муқобил энергетикани ривожлантиришга йўналтирилишини қайд этишди.

Изображение 245

Форумга таклиф этилган АҚШдаги Стэнфорд университетининг энергетика сиёсати ва маблағларини ўрганиш бўйича Стайер-Тейлор марказининг ходими, олим  Жефри Болнинг фикрига кўра эса,  янги энергия манбалари жаҳон иқтисодий тизимини бутунлай ўзгартириб юборади.

Изображение 140

Шу билан  биргаликда конференция ишида иштирок этган Centre For Innovation In Voluntary Action нинг директори Майкл Нортон  Хитойнинг мукобил энергетика борасида олиб бораётган ишлари, шунингдек ўзи раҳбарлик қилаётган Марказга экологик жиҳатдан тоза энергия манбаи бўйича бутун жаҳондан келиб тушаётган ғоялар устида тўхталди. Биноларнинг энергетик тавсифи Европа институтининг ижрочи директори Оливер Рапф  электр қувватини тежовчи “ақлли уйлар”ни  кўплаб қуриш, ҳозирги кунда мавжуд уйларда иссиқликнинг беҳуда сарфини олиш учун эшик ва деразаларни герметизация қилиш борасида тўхталиб, мазкур йўналишда компания томонидан олиб бораётган ишлар ҳақида сўзлаб берди.

Изображение 145

-“Ақлли уй” нима учун керак? Ҳозир ҳаво ҳарорати инсоннинг айби билан ошиб бораётганини инобатга оладиган бўлсак, унга мослашиш ва атмосферага зарарли газларни чиқармайдиган, муқобил энергия манбаларида ишловчи уйларни қуриш зарур, деди у. – Уларнинг фаолиятини ривожлантиришда аввало:

- марказлаштирилган иситиш тизимидан воз кечиш;

- аҳолининг иқлим ўзгариши ва унга мослашиш борасидаги билимларини ошириш зарур. Чунки бугунги кундаги мавжуд уйлар жуда ҳам кўп электр ва иссиқлик қувватини “истеъмол” қилади ва шунинг ўзи билан иқлим ўзгариши борасидаги муаммонинг янада кескинлашувига ўз ҳиссасини қўшади.

Изображение 151

Сovestro AG компаниясининг барқарорлик бўйича етакчи мутахассиси Ричард Норткоут  “Электр қувватини ишлаб чиқариш ва энергия самарадорлиги: оптимал натижаларга эришиш” номли маърузасида компаниянинг  янги технологияларни қўллаган ҳолда қулай, арзон ва экологик жиҳатдан зарарсиз, электр қувватидан кам фойдаланадиган материалларни ишлаб чиқиш борасидаги тажрибаси билан ўртоқлашди.

Шу билан биргаликда форум ишида маърузалар билан бир пайтнинг ўзида олиб борилган “Иқлим ўзгариши муаммолари. Лаборатория”сида  жамиятда ижтимоий ўзгаришлар борасидаги инновцияларни қўллаш учун етакчи мутахассислар раҳбарлигида маҳорат дарслари бўлиб ўтди.

Изображение 166

Форумнинг иккинчи куни бевосита самарали қувват манбаларидан фойдаланиш борасидаги энг яхши тажрибалар ҳақидаги маърузалар тингланди. Бангладешнинг Муҳандислик масалалари бўйича ҳудудий раҳбари Мурод Хоссейни мамлакатда қуёш батареяларини ўрнатиш, шамол энергетикасидан самарали фойдаланиш хусусида форум фатнашчиларига сўзлаб берди:

-Асосий муаммолардан бири Бангладешдаги аксарият аҳоли янги технологияларни тушунмай, эски услубда яшашни афзал кўришидир. Шу сабабли сайёра, мамлакати, Ватанининг келажагига бефарқ бўлмаган ҳар бир олим, тадбиркор  ўз фаолияти билан биргаликда иқлим ўзгариши, бевосита қувват манбаидан фойдаланиш ва унинг атроф-муҳитга таъсири борасида тушинтириш ишларини ҳам олиб бориш зарур.

Solar Impulsе Фондининг асосчиси,  тадқиқотчи Бертран Пиккер  “Тоза дунё учун новаторлик руҳи” номли маърузасида “аҳолида янги тафаккурни ривожлантириш, эски қарашлардан воз кечган ҳолда экологик жиҳатдан тоза ва хавфсиз дунёда яшаш” учун фаолият йўналишлари қандай бўлиши хусусида тўхталди.

IMG_5724

Форумнинг асосий мақсади бугунги кун учун долзарб бўлган иқлим ўзгариши муаммосини  оз бўлсада ҳал этиш, унга мослашиш борасидаги зарур йўналишлардан бири — энергия манбаларидан тежамкорлик билан фойдаланишдан ташқари,  соҳага янги, илғор