business_travel-001

САЙЁҲЛАР УЧУН ТАҚИҚЛАНГАН ҲУДУДЛАР

Вазирлар Маҳкамасининг 10 мартда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасида туризмни ривожлантиришнинг айрим масалалари тўғрисида» Қарори  билан туристлар ташриф буюриши тақиқланган объектлар ва ҳудудлар рўйхати тасдиқланган эди.

Шу қарор билан ҳудудида бўлишнинг алоҳида тартиби белгиланган жойлар ва объектларга туристларнинг кириши (ўтиши), уларда вақтинчалик бўлиши ва улар бўйлаб ҳаракатланиши учун ИИВ ҳудудий бўлинмаларининг рухсатини олиш талаб этилиши белгилаб қўйилди. Алоҳида ҳудудлар қаторига чегара ҳудудида жойлашган маданий мерос объектлари ва муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар киритилганди.

«Ўзбектуризм» Миллий компанияси сайтида тушунтирилишича, янги тартиб туристик фаолият субъектларига тегишли объектларга туристик сафарларни ташкил этишда белгиланган нормаларни бажариш орқали, «жойга етиб боргач, маҳаллий маъмурият уларнинг ташриф буюриши учун бошқа ёки қўшимча талаблар қўймаслигига ишончи комил бўлиш» имконини берди.

Алоҳида ҳудудда вақтинчалик бўлиш муддати беш кун билан чекланган. Бунда рухсатнома олиш учун аризани (у бир гуруҳ шахслар томонидан берилиши ҳам мумкин) туризм ташкилотлари ёки туристлар камида 30 иш куни олдин беришлари лозим.

Туристлар ташриф буюриши тақиқланган объектлар ва ҳудудлар рўйҳати:

• Андижон вилоятининг Хонобод шаҳридаги «Имом ота» умумҳарбий полигони ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Андижон вилоятининг Хонобод шаҳридаги Кампирравот сув омбори ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Фарғона вилоятининг Ўзбекистон туманидаги «Шўрсув» умумҳарбий артиллерия полигони ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Тошкент вилоятининг Бўстонлик туманидаги «Қайнарсой» дам олиш зонаси ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Жиззах вилоятининг Зомин туманидаги «Суффа» платосида жойлашган радиоастрономия мажмуаси (РТ-70) ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Қашқадарё вилоятининг Шаҳрисабз туманидаги Ҳисор қўриқхонаси ҳудуди ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Сурхондарё вилоятининг Сариосиё туманидаги Ҳисор тизма тоғларининг Тўпаланг сув омборидан юқоридаги қисмлари ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ туманида жойлашган Чорвоқ ГЭСи ва Чорвоқ сув омбори тўғони;

• Тошкент вилоятининг Нуробод шаҳарчасидаги Янги Ангрен ИЭСи;

• Сирдарё вилоятининг Ширин шаҳридаги Сирдарё ИЭСи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Навоий вилоятининг Бессапан шаҳарчасидаги 2-чи Гидрометаллургия заводи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Навоий вилоятининг Кўкпатас шаҳарчасидаги 3-чи Гидрометаллургия заводи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Самарқанд вилоятининг Қўшработ туманидаги 4-чи Гидрометаллургия заводи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Қашқадарё вилояти ҳудудида — Каласой дарасидаги Темурланг ғори, Тошқўрғон шаҳарчаси, Каласой дарасидаги динозаврларнинг излари, Каласой дарасидаги шаршара, Сувтушар шаршараси, Жовуз, Ғилон, Кўл шаҳарчалари, «Хўжа Каршавор» платоси, Жанка кўли, Северцев музлиги, «Ҳазрат Султон» қадамжоси;

• Жиззах вилояти ҳудудида — Шўралашсой манзилгоҳи, Зомин санаторийсидан «Суффа» платоси ва Қизилмозор дараси орқали Музбулоқ шаҳарчасига қадар ўтган йўл;

• Бошқа ўта муҳим ва тоифалаштирилган объектлар, шунингдек Мудофаа вазирлиги, МХХ ва ИИВнинг Ўзбекистон ҳудудида жойлашган ҳарбий қисмлари.

 

земля

ОНА ЕРДАН ҚАЧОН ҚАРЗИМИЗНИ УЗАМИЗ? ёхуд экологик муаммоларга яна бир назар

Она сайёрамиздан қарз бўлганимизга 18 йил бўлди. Албатта буни эшитган одам ҳайрон бўлиши ва “аxир қандай қилиб ўз яшаб турган сайёрамиздан қарз бўлиш мумкин?” деган саволни бериши табиий. Ҳўш, инсон нима учун Ердан қарз бўлади? Инсонларнинг Ер ресурсларини истеъмол қилиш суръати Ер сайёрасининг бир йил давомида табиий ресурслар билан таъминлаш имкониятидан ошиб кетса, яъни бир йилга етадиган ресурсларни йил тугамасдан аввал фойдаланиб бўлган кунидан бошлаб Ердан қарздор ҳисобланишади. Мутахассисларнинг фикрига кўра сайёрамиз ўз ресурслари билан атиги 6 млрд. нафар аҳолини боқа олади, холос. Аммо бугунга келиб Ердаги аҳоли сони 7,55 млрд.(2017 йил 1 июль ҳолатига) нафарга етди. БМТнинг аҳолишунослик бўйича фондининг маълумотларига кўра,  Ердаги аҳоли сонининг ўсиш динамикаси, бевосита унинг яшаб қолиш хусусиятига таъсир кўрсатади. Агарда 1820 йилда Ерда  1 млрд., 1927 йилда 2 млрд., 1960 йилда 3 млрд., 1974 йилда 4 млрд.,  1987 йилда 5 млрд., 1999 йилнинг октябрь ойида 6 млрд, 2011 йилнинг 31 октябрида 7 млрд. нафар қайд этилган.Олимларнинг фикрига кўра, 2024 йилга келиб сайёрамизнинг аҳолиси 8 млрд.га, 2100 йилда эса 11 млрд.га етади. Аҳолининг  ўсиши ўз навбатида унинг жисмоний, моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондириш заруратини туғдиради ва бир қатор экологик муаммоларни келтириб чиқармоқда. Машҳур астрофизик Стивен Хокинг яқин юз йил ичида Ер  ресурсларининг тугаши ва инсоният бунинг олдини олмаса, яшаб қолишнинг янги йўлларини изламаса “ўзи қазиган чохга қулаб, халок бўлиши”ни башорат қилмоқда. Афсуски, ХХ аср “Биз табиатдан эҳсон кутиб яша олмаймиз. Ундан борини олиш, бизнинг вазифамиз” шиори остида ўтди ва инсониятни экологик жар ёқасига олиб келди.

81d94194f0bc40116fea10719cc06ebcБугунги кундаги барча экологик муаммолар — ҳаво, сув, ерни ифлосланиши, тупроқ дегарадацияси, чўлланиш, биохилмахилликни йўқолиши, иқлим ўзгариши, ичимлик сувининг камайиши ва бошқалар айнан инсоннинг табиатга салбий муносабати оқибатида юзага келди. Бугунги кунда Ўзбекистонда юқорида санаб ўтилган экологик муаммоларнинг барчаси мавжуд. Биргина чиқинди муаммосини оладиган бўлсак, бугунги кунда сайёрамизда беш миллиард тоннадан зиёд чиқинди йиғилиб қолган. Уларнинг бор-йўғи ўттиз фоизигина қайта ишланади. Бир йилда битта инсон  ўртача умумий ҳажмда 300 кг. чиқинди ташлайди. Мазкур рақамни  365 га бўлсак, бир кунда бир одам ташлайдиган чиқинди миқдорига эга бўласиз -  300/365=0,822 кг. Ушбу рақамни мамлакат аҳолисига кўпайтирсангиз, бир мамлакатнинг чиқариб ташлайдиган чиқинди миқдори келиб чиқади. Ўзбекистон бўйича 0,822 х 31 807 000  (1 июль 2016 йил ҳолатига) бир кунда мамлакатимиз аҳолиси 26 млн.145 минг 354 килограмм чиқиндини чиқарилиб, бу дунё бўйича бу 5 млрд.754 млн. килограммни ташкил этади ва фақат  унинг 30 фоизигина қайта ишланади.

GLC1_0

Биргина Ўзбекистонда   186 та чиқинди полигонлари мавжуд бўлиб, уларга  33,4 млн.тонна чиқиндилар кўмилган. Бундан ташқари  2016 йилда 566  та санкцияланмаган чиқиндихоналар рўйхатга олиниб, уларга кунига 15,3 минг тоннага яқин чиқинди ташланади.  Мазкур муаммони ҳал этишда Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2017 йил 21 апрелдаги “2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори  экология ва санитария муҳитини янада яхшилаш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, маиший чиқиндиларни тўплаш ва ташиб кетишни тартибга солишда  олдинга ташланган қадам бўлди. Ҳозирда чиқинди муаммосини бартараф этиш бўйича республикамизнинг барча вилоятларида  чора-тадбирлар белгиланган. Аммо афсуски орадан ярим йил вақт ўтганига қарамай, бу борада сезиларли даражада олға силжиш бўлганича йўқ. Ҳануз  вилоятларда Президентимизнинг 2916-сонли қарори билан “Тоза ҳудуд” ДУК Экология ва атроф-муҳит муҳофазаси вилоят бошқармалари тассаруфида ташкил этиш жараёни жуда ҳам секинлик билан кечмоқда.

био

Аҳолининг айнан бу борадаги маданиятини шакллантириш муаммоси эса ҳанузгача долзарбдир. Чунки оилада табиатга меҳр уйғотиш борасида тарбиянинг аксарият ҳолатларда йўқлиги, ўқув муассасаларида мазкур йўналишлардаги мавжуд фанларга нисбатан оз соат ажратилганлиги, аҳоли пунктларига ахлат қутиларининг етарлича ўрнатилмаганлиги, чиқиндиларни қайта ишлаш даражаси пастлиги, заҳарлик кимёвий моддаларга эга маиший чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизацияси талаб даражасида эмаслиги ушбу муаммонинг янада кучайишига олиб келмоқда.

Республикамиз табиатига бевосита салбий таъсир кўрсатиб келаётган ва ўз орқасидан янги экологик муаммоларни келтириб чиқарган Орол муаммосини четлаб ўтиб бўлмайди.

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси спикери ўринбосари Борий Алихоновнинг айтишича, ўтган давр мобайнида Орол денгизи сатҳи 29 метрга пасайган. У ердаги 20 та эндемик балиқ туридан бирортаси қолмаган. Орол денгизининг ўрнига майдони 5 млн. квадрат метрга эга бўлган Оролқум пайдо бўлган. Орол денгизининг қуриши туфайли юзага келган экологик фожиа Орол ҳавзасидаги ва унинг атрофидаги аҳоли пунктларидаги барқарор ҳаётни қарийб издан чиқарди. Нафақат ичимлик суви, балки ижтимоий ҳаётнинг деярли барча жабҳалари учун ҳам оби ҳаёт тақчиллиги юзага келди. Ушбу экологик фожиа Оролбўйи ҳавзасида яшовчи кўп миллионли аҳолининг турмуш тарзига салбий таъсир кўрсатди. Яна бир муҳим жиҳати шундаки, бу экологик таназзул бир-бирига узвий боғлиқ бўлган ва халқаро аҳамият касб этувчи ижтимоий-иқтисодий муаммоларнинг яхлит ва мураккаб мажмуини вужудга келтирди.

5026438

Мамлакатимизда асосий экологик муаммолардан яна бири чўлланиш ва биохилмахилликнинг йўқолиб боришидир. Республика Фанлар академияси маълумотларига кўра, Ўзбекистон флорасида ўсимликларнинг 4500 дан ортиқ тури мавжуд. Уларнинг 3000 дан ортиқ тури ёввойи ҳолда ўсади. Республика фаунаси умуртқали ҳайвонларнинг 688 тури (сутэмизувчилар — 105, қушлар — 441, судралиб                                                    юрувчилар — 60, амфибиялар — 3 ва балиқлар — 76) мавжуд, умуртқасиз ҳайвонларнинг турлари эса 15 мингдан ортиқ. Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси объектларидан самарали ва оқилона фойдаланиш мақсадида Фанлар академиясининг Биохилмахилликдан фойдаланиш бўйича Идоралараро комиссия томонидан 1991 йилдан бошлаб ҳайвонот дунёсини табиатдан олишнинг рухсат этилган квоталари, 1993 йилдан эса ўсимлик хомашёсини тайёрлаш бўйича квоталари ўрнатилди. Аммо ҳудудларнинг ўзлаштирилиши, урбанизация жараёнининг тезлашуви, браконьерлик ҳамда инсоннинг табиатдан устун бўлишга ҳаракати оқибатида Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига ўсимликларнинг 163 тури, сут эмизувчиларнинг 23 тури, қушларнинг 48 тури, судралиб юрувчиларнинг 16 тури, балиқларнинг 17 тури, халқасимон чувалчангларнинг 3 та тури, моллюскаларнинг 14 тури ва бўғимоёқлиларнинг 60 тури киритилди. Турон йўлбарси, гепард, туркман мармар чурраги бутунлай йўқ бўлиб кетди. Вишилдоқ оққуш, йўрға тувалоқ, туркман қулони, Орол сулаймон балиғи, қоплон, сиртлон, тўхта тувалоқ, Орол мўйлабдори, морхўр, Бухоро хонгули, Осиё қундузи каби ҳайвон ва балиқлар сони узлуксиз камайиб бормоқда. Дарахтларнинг аёвсиз кесилиши, буталарнинг қупориб ташланиши экологиянинг инсонга мавжуд салбий таъсирини янада кучайтирмоқда.

- 1 гектар аралаш дарахтлардан иборат майдон бир йилда 3 тонна кислород ишлаб чиқариб, 54 тонна чанг ва 5 тонна С02 ни ютади, йўловчи йўлаклари бўйлаб “тирик девор” ҳосил қиладиган буталар транспорт шовқини, чангнинг олдини олади,  дейди Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масалалари қўмитаси аъзоси Сергей Самойлов. – Тошкентдаги 1966 йилдаги зилзиладан сўнг аввало Тошкент шаҳри атрофида унинг “яшил халқаси”ни ташкил этиш мақсадида чинорлар экилган эди. Шаҳар кенгайиб улар ичкарида қолди. Айтиш жоизки ҳар бир дарахтнинг ўз яшаш муддати бор. Агарда терак 20-30 йил яшаса, чинорларнинг умри 40-50 йилдир. Бунда уларни узоқ умр кўрадиган Шарқий платан билан адаштирмаслик лозим. Кўп дарахтлар айнан шаҳарнинг сув,  канализация, иссиқлик қувурлари ўтган жойларда экилгани сабабли, уларни таъмирлаш учун дарахтларни олиб ташлашга тўғри келмоқда.

Афсуски бундай ҳолатни деярли барча вилоятларда кузатиш мумкин. Шаҳар ва қишлоқлар ҳавосининг тозалиги ўсимликлар ярусига боғлиқ. Бу майсалар, буталар, дарахтлардир.  Майсалар ердан кўтарилаётган чангни, буталар  машиналарнинг ис газларини, дарахтлар юқори қисмдаги чанглар ва  газларни тутиб қолади. Дарахтлардан албатта юзаси кенг бўлган турлари, яъни чинор, қайрағоч, каштан, эман ва бошқалар ҳам чанг ҳам ис газларини тутиб қолиш қобилияти юқори бўлганлиги сабабли уларни кўпайтириш яхши натижа беради. Шунинг учун ҳам қадимдан ота-боболаримиз чинор экишган. Чинор  нафақат соя берибгина қолмай, ҳавони чангдан тозалаган, унинг илдизлари танасига кўп сув йиғиши сабабли жазирама иссиқда атрофида ўзига хос ижобий микроиқлим ҳосил қилган. Бундан ташқари чинорлар Марказий Осиёнинг барча республикалари  иқлимига хос бўлган жазирама иссиқдан ҳам асрайди. Соясида ўзига хос микроиқлимни юзага келтиради. Инсоннинг кайфиятини кўтаради.  Игнабаргли дарахтлар бу вазифани тўлиқ уддалай олмайди. Албатта, дарахтлар кўпроқ чангни ютишлари учун юртимизда ёғингарчилик кам бўлганлиги сабабли уларнинг япроқларини вақти вақти билан ювиб туриш зарур.

Асосий муаммо эса юртдошларимизда экологик маданиятнинг етарлича шаклланмаганлигидир. Экологик  маданиятнинг асосини ташкил этувчи экологик тарбия албатта оиладан бошланиши, таълим муассасаларида давом эттирилиши зарур. Табиатга, инсоният келажагига бефарқ бўлмаган авлодни тарбиялаш, Сайёрамиз заҳираларини тежаб, фойдаланиш, табиатга устахона сифатида қараш эмас, балки уни онадек эъзозлаш яқин келажакда юз бериши мумкин бўлган кўпгина экологик фалокатларнинг олдини олиш имконини беради.

Ҳар куни Ердан қарздорлигимиз ортиб бормоқда. Ушбу қарзни қайтариш учун эса биз битта кесилган дарахт ўрнига 10 та янгисини экишимиз, ўсимлик ва ҳайвон турларининг йўқ бўлиб кетишини олдини олиб, йўқолган турларни тиклашимиз, глобал иқлим ўзгаришига сабаб бўлаётган ис газларининг миқдорини деярли нолга туширишимиз, ўсиб келаётган ёш авлодни табиатга, унинг неъматлари, ўсимлигу ҳайвонларга, қушларга нисбатан меҳр-муҳаббат руҳида тарбиялашимиз, табиатда салбий из қолдираётган ҳаракатларимиздан тийилишимиз лозим. Балки шунда елкамизни босиб турган қарздан қутилиб, фарзандларимиз учун чиқиндидан ҳоли яшил ўтлоқни, ариқдан ичса бўладиган зилол сувларни, ис газлардан ҳоли тоза ҳавони, кимёвий ўғитлар билан ишлов берилмаган унумдор тупроқни, булбуллар хонишига тўлган гўзал Ватанни қолдириш имконига эга бўламиз.

Наргис ҚОСИМОВА

 

,

БМТТД (1)

ТОШКEНТ ВИЛОЯТИДА ТЎРТТА МEТEОСТАНЦИЯ ЎРНАТИЛМОҚДА

Савдо-саноат палатаси ва БМТТД ўртасидаги “Ўзбекистон бизнес-форуми (III-босқич)” қўшма лойиҳа томонидан Тошкент вилоятида қишлоқ хўжалиги метеостанцияларини ўрнатиш ҳамда ушбу ҳудудда жойлашган 800 та фермер ва деҳқон хўжаликларини агротехник тадбирларни ўтказишга оид бепул профессионал тавсиялар билан таъминлаш бўйича ташаббус йўлга қўйилмоқда.

 Хусусан, қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжаликларининг улуши Ўзбекистон ялпи ички маҳсулотида 17,6%ни ташкил этгани боис, озиқ-овқат хавфсизлиги бевосита қишлоқ хўжалиги ривожланишига боғлиқдир. Ахборот технологиялари, жумладан ИоТ («Интернет буюмлар»)нинг жорий этилиши қишлоқ хўжалиги самарадорлигини ошириш, ҳосилдорликни кўпайтириш, мева-сабзавот маҳсулотларини етиштириш ҳаражатларини қисқартириш ва уларнинг сифатини яхшилаш имконини беради.

Мазкур ташаббус доирасида ахборот технологиялари асосида ишлайдиган қишлоқ хўжалиги метеостанциялари Тошкент вилоятининг Янгийўл, Ўрта Чирчиқ туманларида ўрнатилди, ҳамда Паркент ва Тошкент туманларида метеостанциялар ўрнатилиб, 10000 гектардан ортиқ ҳудудни қамраб олади.

Ҳар бир метеостанция ёғингарчилик ҳажми, ҳаво ва тупроқ ҳарорати, ҳаво, тупроқ ва баргнинг намлик даражаси, шамол тезлиги ва йўналиши каби қатор кўрсаткичларни прогнозлаштирадиган бир нечта датчиклар билан жиҳозланган. Тўпланган маълумотлар асосида касалликлар ва зараркунандаларнинг юзага келиши хатарлари, ҳимоя воситалари билан профилактик ишлов беришни ўтказиш муддати, шунингдек суғориш вақти ва кетма-кетлиги ҳисобланади.

 

Тендер танлови асосида белгиланган Тошкент вилояти Тошкент тумани Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ерларининг эгалари кенгаши қошидаги «Konsulting Madad Hamkor» консалтинг компанияси метеомаълумотлар таҳлилини ўтказиб, мунтазам равишда боғбонларнинг уяли телефонларига етти турдаги экин учун касалликлар ва зараркунандаларга қарши курашиш бўйича агротехник тадбирларни ўтказиш зарурияти ҳақида тавсиялар юборади.

Агротехник тадбирларнинг ўз вақтида ва самарали олиб борилиши табиат, энергия ва инсон ресурсларидан оқилона фойдаланиш имконини беради. Ушбу ресурсларга ҳаражатларнинг қисқариши агроэкинлар етиштириш таннархининг камайиши, фойданинг ўсишини таъминлаб, тайёр маҳсулот қиймати пасайишига йўл очади.

Шу билан бирга, фермер ва деҳқон хўжаликлари мунтазам консультация кўмагидан ташқари, боғдорчилик бўйича ўқув тренингларида иштирок этиб, касалликлар ва зараркунандаларга оид маълумот ҳамда писта, данакли экинлар ва узумни ҳимоя қилиш усуллари ёзилган чўнтак карточкаларига эга бўлишлари мумкин.

Айтиш керакки, бирламчи лойиҳанинг муваффақиятли амалга оширилиши унинг бутун Ўзбекистон ҳудуди бўйлаб қўлланилиши имконини беради. Шу тариқа, «smart farm» («ақлли ферма») ғоясининг жорий этилиши ҳамда хўжалик юритиш жараёнининг тўлиқ автоматлаштирилиши учун замин яратилади.

Қишлоқ хўжалигини модернизациялаш ва жадал ривожлантириш ҳамоҳанглигидаги иқтисодий ўсиш 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегияси, шунингдек БМТ аъзо-давлатлари томонидан қабул қилинган Барқарор тараққиёт мақсадларини амалга оширишнинг йўналишларидан бири саналади.

БМТТД ахборот хизмати

атмосфера

АТМОСФЕРАДА CО2 ДАРАЖАСИ ЭНГ ЮҚОРИ КЎРСАТКИЧГА ЕТДИ

Атмосферадаги карбонат ангидрид (CО2) гази даражаси 2016 йилда миллионга 403 қисмдан (403 ppm) ошди, бу 800 минг йил учун энг юқори кўрсаткичдир. Шундай маълумотлар Бутунжаҳон метеорология ташкилоти (ЖМТ) томонидан душанба куни Женевада эълон қилинди.

«Ўтган 800 минг йил давомида саноатдан аввалги даврдаги атмосферада CО 2 миқдори 280 ppm’дан кам бўлган бўлса, 2016 йилга келиб жаҳон миқёсида 403,3 ppm’га кўтарилган», — дея таъкидланади ЖМТ’нинг парник газлар тўғрисидаги хабарномасида. 2015 йилга нисбатан ўсиш 3,3 ppm’ни ташкил этди, карбонат ангидрид даражаси саноатдан аввалги даврга нисбатан (1750 йилгача) 145%га етди. Метеорологлар бунда икки омил — инсон фаолияти ва 2015-2016 йилларда тропик минтақаларда қурғоқчиликка сабаб бўлган Эл-Ниньо кучли табиат феномени комбинациясини кўришмоқда.

Ўтган 70 йил ичида атмосферада карбонат ангидрид даражасининг ўсиш суръати сўнгги музлик даври охирига қараганда деярли 100 баробарга кўп бўлди. Бу каби кескин ўзгаришлар олдин ҳеч қачон кузатилмаган, дея таъкидланади хабарномада. Тадқиқотларга кўра, CО2’нинг ҳозирги даражаси билан тенг ҳолат Ерда 3-5 миллион йил аввал мавжуд бўлган: ўшанда сайёрада ҳарорат Цельсий бўйича ўртача 2-3 даражага иссиқроқ, денгиз сатҳи эса 10-20 метрга баландроқ бўлган.

ЖМТ маълумотларига кўра, нафақат карбонад ангидрид, балки бошқа парник газлар даражаси ҳам ҳозирда саноатга қадар даврга нисбатан анча юқори. Хусусан, метан (CH4) даражаси 2016 йилда миллиардга 1853 қисмга (1853 mmb) тенг бўлди, яъни 1750 йилдан аввалги даражадан 226 фоиз. Азот оксиди (N2O) ҳозирда 328,9 mmb даражага эга, ёки саноат давридан аввалги ҳолатдан 128 фоиз.

З.ЯРАШЕВА тайёрлади

лайлак

ТУРКИСТОН ОҚ ЛАЙЛАГИ ТИНЧЛИК РАМЗИ

лайлЛайлаклар – лайлаксимонлар туркумига мансуб анча йирик, оёқлари ва тумшуғи  узун қушлардир.Ўзбекистонда оқ лайлак ва қора лайлак учрайди, улар Ўзбекистон Республикаси “Қизил китоби”га киритилган.

Лайлакларнинг товуш бойламлари мускули бўлмайди, шунинг учун  улар сайрамайди, лекин тумшуқларини бир бирига уриб, тақиллаган товуш чиқаради. Тузилиши жиҳатидан Туркистон оқ лайлаги тумшуқ шаклини ҳисобга олмаса Европа оқ лайлагидан фарқ қилмайди. Туркистон оқ лайлагининг тумшуғи бироз тепага йўналган (қараган) ва каттароқ бўлади. Қанотлари узунлиги 55 – 64 см., ўртача эса 59 см. ни, бўйининг узунлиги 100 – 125 см.ни ташкил этади. Ушбу қуш ўтирган ҳолатида қанотлари туфайли худди танасининг ярми (орқа қисми) қора рангда бўлиб кўринади. Тумшуғи ва оёқлари қизил рангда бўлади. Нар ва модаси ташқи кўринишидан ажралиб турмайди. Танаси оғирлиги 2.2-4.4 кг. ни, қанот қоққанда эса қанотлари узунлиги 120 – 135 см. ни ташкил қилади.

Оқ лайлак ва қора лайлак учиб ўтувчи тур ҳисобланади. Ўзбекистон ҳудудига эрта баҳорда февраль – март ойларида учиб келади. Баҳорги ва кузги учиб ўтиши  — яхши аниқланмаган. Баъзилари Сирдарё бўйларида қишлаши кузатилган.

лайлак1

Оқ лайлак асосан Сирдарёнинг ўрта оқими, Чирчиқ дарёсининг қуйи ва ўрта оқими, Фарғона водийси, Туркистон тоғ этаклари, Сурхондарё вилоятининг жануби (уялаш, қисман қишлаш), Хоразм, Бухоро, Самарқанд, воҳалари (илгари уялаган) уя қуриб, ҳаёт кечиради. Ушбу қушлар қиш мавсумини Ҳиндистонда, кам сонли қисми Шри-Ланкада ҳамда Эроннинг Шарқий қисмида ўтказади.

Яшаш тарзи баланд дарахтларда, электр узатиш тизмаси таянчларида колония бўлиб уялайди. Туркистон оқ лайлаги алоҳида жуфт бўлиб уялайди, бир дарахтда 2-3 жуфт уялаши мумкин.

Туркистон оқ лайлаги апрел-май ойларида уясига 3-5 та тухум қўяди ва 32-34 кун босиб ётади.Тухумларини навбат билан босади: кундузи эркаги, кечаси урғочиси. Тухумларидан чиққан полапонлари июн-июлда уча бошлайди.

Майда балиқлар, қурбақалар, судралиб юрувчилар ва сувда яшовчи умуртқасизлар билан озиқланади.Шунингдек, ҳашаротларни улар нафақат ерда, балки ўз уяларида турган ҳолатда ҳам тутиб истеъмол қилади.

Кузги учиб ўтиш респбликамиздаги кузатувларга кўра август ойининг охири ва сентябр ойининг бошларида бошланади ва асосий қисми октябрь ойи ўрталарида амалга ошади.

Оқ лайлаклар ўртача 20 йил умр кўради. Сўнгги йилларда уларнинг сонини камайиши кузатилаётганини эътиборга олиб муҳофаза чоралари кўриб борилмоқда. Шу мақсадда Ўзбекистон Республикаси Қизил Китобига хам киритилган. Бунга жамоатчилик эътиборини қаратиш мақсадида 2003 йилда чиқарилган почта маркаларида Туркистон оқ лайлаги тасвирланган.

Оқ лайлаклар кўпинча эртакларда, афсоналарда ва қўшиқларда “бахт олиб келувчи қуш” сифатида талқин этилади. Халқимиз оқ лайлакларни тинчлик, осойишталик, фаровонлик рамзи сифатида қадрлашади.

Мустақиллик майдонида барпо этилган эзгулик аркасига ўрнатилган лайлакларнинг ҳайкаллари ҳам юртимиз фаровонлиги, тинчлигининг рамзидир. Аксарият Европа халқлари ҳам бу қушни бахт қуши, тинчлик рамзи сифатида қадрлашади. Қадимда агар оқ лайлак уйларнинг томига уя қурса бу уйдан йил бўйи тинчлик аримайди, тўкин сочинлик бўлади деб ҳисоблашган. Агар бирор қишлоқ ҳудудида кўплаб лайлаклар уя қуриб, ҳаёт кечирса, шу ҳудудда тўкин-сочинлик, мўл-кўлчилик бўлади деб ҳисоблашган.

С Абдуллаев,

 Ўзбекистон Давлат табиат музейи

Илмий-маърифий бўлим

 бошлиғи

Ш. Джалилова,  илмий ходими

 

Ўтириш – соғлиққа зарар

утириш

Сўнгги пайтда кишилар кўп вақтини ўтирган ҳолда, кунини ортиқча жисмоний ҳаракатларсиз ўтказишга одатланиб қолди. Бунга аввало, замонавий офис иш тартиби ҳамда иш столида ишлашнинг бир неча қулайликлари сабаб бўлаётган бўлса, технологик инқилоблар «ўтириш» жараёнини тезлаштириб юборди. Негаки, ходим эндиликда почтага чопиб чиқиши, мурожаатлар бўйича узоқ йўл юриши шарт эмас, ҳаттоки, тушликни ҳам иш жойига буюртма қилиш мумкин. Бунинг учун биргина компьютер сичқончасининг ҳаракати етарли.

Бир неча йиллар давомида таъкидлаб келинганидек, узоқ вақт ўтириб ишлаш соғлиқ учун зиён, демоқчи эмасмиз, балки у ўта хавфли жараёнга айланиб улгурди. Бир гуруҳ немис олимларининг тадқиқотлари натижаси шуни кўрсатадики, кун давомидаги ҳаракатсизлик юрак касалликлари, диабет, ўсимта дардини пайдо қилишидан ташқари, инсон ўлимига сабабчи бўлиши мумкин. Бу хулоса спорт билан шуғулланиб келган «​ўтирувчи»​га ҳам тегишли эканини унутмаслик лозим. Шунинг учун, замонавий қараш билан айтсак, ҳаракатсизлик ёки ўтириш — замонавий чекиш тури.

Бу ўринда кишининг соғлиғига путур етиши неча соат ўтириб ишлаганига эмас, балки танаффуслар чоғида ҳаракатланиши, қадам ташлаб, машқлар бажаришига боғлиқ. Келиб чиқиши Жанубий Америкадан бўлган 12 минг нафар 40 ёш атрофидаги эркак ва аёл қатнашган кузатувлар чоғида бу масалага янада ойдинлик киритилди. Хулоса юқоридаги назарияни исботлаб бера олди.

Нью-Йоркдаги Колумбия Университети ходими Кейт Диазнинг Circulation махсус журналига айтишича, бир суткада 10 соатга яқин ҳаракатсиз, ўриндиқда ўтириб ишлаган ходим, агар у ҳар 30 дақиқада танаффус олмаса, организмида инсулин гармонига жавоб бериш сусаяди. Халқчил қилиб айтганда, ўтирган сари қон таркиби қандга бойиб боради. Қанд касаллигини келтириб чиқараётган узоқ вақт ҳаракатсиз ўтириш ва глюкоза метаболизмининг бузилишини ҳеч қандай спорт, уйқу, тўғри овқатланиш ҳам «​тўғрилаб»​​ кета олмайди.

Мунтазам офисда ишлайдиган ходимлар бундай хавфдан қандай қутулиши мумкин? Ремшейд кардиологи, шифокор Герберт Лёлльгеннинг айтишича, маслаҳат ўша-ўша, ўзгармайди: 30 дақиқадан ошмай, танаффус қилиш ва ҳаракатланиш керак.

Масалан, офисда ҳаракатланишни кўпайтириш учун сунъий равишда принтерни битта ўрнатиш, ичимлик, совуткични бурчакка қўйиш мақсадга мувофиқ бўлади. Иш кунида майда харидлар учун чиқиб-келиш ҳам фойдали. Айрим немис шифокорлари эса дори-дармон ўрнига беморга ҳаракатланиш зарурлиги қайд этилган йўриқнома ёзиб бериши одатий ҳолга айланиб бормоқда.

Жасур  ТОЖИБОЕВ тайёрлади

ок жираф

КЕНИЯДА ОҚ ЖИРАФАЛАР ТОПИЛДИ

Кениянинг Гарисса округида “Ишакбини” қўриқхонасининг  ходимлари  оппоқ рангдаги ноёб жирафаларни суратга туширишга муваффақ бўлишди. Жирафаларнинг бири катта ёшдаги бўлиб, иккинчиси эса унинг боласи эди.  Мазкур топилма ҳақида маҳаллиф аҳоли қўриқхона ходимларига хабар беришган.

ок жирафа

Бугунги кунга қадар оқ жирафалар ҳақидаги маълумотлар атиги уч маротабагина қайд этилган. Жирафалар   Африка саванналарида  истиқомат қилишади.  Қадимда жирафалар Нил дарёси  бўйларида истиқомат қилган бўлса, 19 асрда ушбу жониворлар хаттоки Сахрои Кабирнинг жанубида ҳам яшашган. Аммо  ов қилиниши натижасида фақатгина Африканинг марказий ва жанубий қисмида қолган.

Н.Қосимова

 

e: AR-SA’>Гулсара МЕНГЗИЯЕВА тайёрлади

левозибрина

УРГУТ ЛЕВОЗЕБРИНАСИ

Ургут левозебринаси булиминидлар оиласига мансуб бўлиб,заиф, табиатан камёб, локал тарқалган эндемик тур саналади.

Мазкур жонзот Ургут қишлоғи атрофидаги Зарафшон тизмасида тарқалган. Ўзбекистондан ташқарида Афғонистонда учраши маълум. Тоғларнинг денгиз сатҳидан 900-1500 м баландликда буталар билан қопланган майда тошли ёнбағирларида  яшайди. Сони кам топилмалар орқали маълум. Яшаш тарзи кам ўрганилган. 1,5-2 йилгача яшайди. Тухум қўяди.

Дарахт ва буталарнинг қирқилиши натижасида яшаш жойларининг йўқ қилиниши, яйловдан чорвачиликда ҳаддан ташқари фойдаланиш Ургут левозебринасининг камайиб кетишига олиб келган. Улар махсус кўпайтирилмаган.

Яшаш тарзини ўрганиш ва яшаш жойларини муҳофаза қилиш лозим.

Гулсара МЕНГЗИЯЕВА тайёрлади

Сувнинг 90 фоизи қишлоқ хўжалигига сарфланади

сугориш

23-27 октябрь кунлари Тошкент шаҳрида «Сув ҳавзалари инструментларини ишлаб чиқиш салоҳиятини институционал мустаҳкамлаш ва ривожлантириш» мавзусида семинар бўлиб ўтди. Германия халқаро ҳамкорлик жамияти (GIZ) ташкил этилган ушбу анжуманга молиявий кўмак Европа Иттифоқи (ЕИ) томонидан таъминланган бўлса, Марказий Осиё минтақавий экологик маркази (РЭЦЦА) экспертлик ёрдамини берди. 

Семинарнинг очилишида Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги, Сув хўжалиги бош бошқармаси бошлиғи ўринбосари Равшан Мамутовнинг фикрига кўра республикада йилига ўртача 51 млрд. м3 сув истеъмол қилинади. Бундан 90 фоизи қишлоқ хўжалиги йўналишидаги, 4 фоизи эса коммунал мақсадлардаги истеъмол ҳисобланади. Истеъмолчиларнинг сони йилдан йилга ортиб бораётганлиги сабабли, сув ресурсларини тежаш ўта муҳим аҳамиятга эга. Сув ресурсларини интеграллашган бошқариш услубида эса сув ресурсларидан фойдаланишга айнан рационал ва самарали ёндашувлар аниқланади.

- 1991 йили Ўзбекистон аҳолиси 21 млн. кишини ташкил этган. Айни даврда йилига 63-64 млрд. м3 сув истеъмол қилинган, дейди РЭЦЦА эксперти Воҳиджон Ахмаджоно