«ДЕВ ДАРАХТИ»

дев дарахт

Шимолий Америка «Дев дарахти» деб аталмиш бир ўсимлик ўсади, уни баъзан машъал ўсимлик сифатида ҳам эъзозлашади. Мазкур наботот намунаси кечалари ўзидан шунчалик ёғду чиқарадики, унинг ёруғида ҳатто қуюқ тунда ҳам тугма қадаш ёки китоб ўқиш мумкин. Сир-асноси аниқланишича, бу мўъжизакор ўсимликнинг пўстлоқ мағизларида жуда кўп миқдорда шуъла тарқатиш қобилиятига эга бўлган фосфор унсури бор экан.

ТИРИК ТУҚҚАН ЎСИМЛИК

Ризофора

Наботот оламида ризофора  номли дарахт мавжуд бўлиб, уни «тирик туғар» номи билан аташади. Бу ўсимликнинг уруғлари ҳали ўсимлик мевалари етилиб, узилиб ерга тушмай турган пайтларидаёқмева ичида бўлажак мева ўсим ўсабошлайди. Узунлиги бир қулочча борадиган оғир ўқлоғи кўринишини олиб осилиб туради. Мева очилиб кетгач, ўсимта узилиб оғир тарафи билан балчиққа ботиб қолади. Ханарсифат ерга санчилган ўсимта тез орада янги дарахт тусига кира бошлайди.

ТАЛТАЯДИГАН МИМОЗА

мимоза

Ботуми ботаника боғини жаҳон ўсимликларининг маскани деса бўлади. Бу ерда ҳар бир иқлимга мансуб ўсимликлар жавлон уриб ўсганини кўрасиз. Кўпчиликнинг диққатини ўзига жалб этадиган уятчан мимоза бўлиб, у капалакгуллилар оиласига мансуб ўсимликдир. Бу ўсимликнинг асосий ватани Бразилия ҳисобланади. Ўсимликнинг барглари патсимон, мураккаб бўлиб, гуллари майдадир. Кишини ҳайратга соладиган нарса унинг ўта уятчанлигидир. Мимозага бармоқ ёки бирор нарса билан тегилса, у бир силкинади-ю, шалпайиб пастга қайрилиб ерга ётиб олади. Унга узвий равишда таъсир этилмайдиган бўлса, у яна қаддини кўтариб, ўз кўркини намойиш эта бошлайди. Мимоза ўз таркибида кўп миқдорда хуружлаштирувчи моддаларни сақлайди, бу ажабтовур ўсимлик манзара кашф этувчи восита сифатида маданийлаштирилади.

ШАМЧИРОҚ ЎСИМЛИК

шамчирок дарахт

Лотин Америкасида аниқроғи Панама канали соҳилларида шамчироқ дарахтлари ўсади. Ўсимликнинг унчалик катта бўлмаган бармоқсимон мевалари шамни эслатади. Мазкур мевалар ўз таркибида салмоқли миқдорда мой сақланганлиги туфайли маҳаллий аҳоли уларни тунда фойдаланиладиган чироқ сифатида ишлатишади. Бунинг учун мева ўртасига пилик ўтказиб, ёқиб қўйиш кифоя. Чироқ ўта шуълаланиб, мутлақо дуд ва ис чиқармай ёрқин ёнади.

ЧИЛВИРЛИ «ҚАРОҚЧИ»

ЧИЛВИРЛИ «ҚАРОҚЧИ»

Ҳинд уммони оролларида ҳашаротхўр непентларнинг тропик намунаси учрайди. У хийла йирик бўлиб, дарахтга чирмашган ҳолда ўсади. Ўсимлик дарахт устига чирмашиб чиқиб олгач, ўзининг чилвирсимон узун «тасмаларини» сувга туширади. Ўсимликларнинг ичида кўзачага ўхшаш мослама барглар бўлади. Ўсимлик кўзачалари жилвали, турфа рангда бўлиб, улардан муаттарҳид таралиб туради. Жозибадор кўзачага ҳамда ўзига элитадиган хўшбўй ҳидга ром бўлган ҳашаротлар унга тушиб қолгач, ўсимликда мавжуд бўлган шира воситасида ҳазм қилиб юборилади.

Маннон НАБИЕВ

ТИРИК ҲAЙВOНЛAРНИНГ НOҚOНУНИЙ СAВДOСИ

1378969242_kontrabanda-1Қoҳирa хaлқaрo аэрoпoртидa йўлчoвчилaр Қувaйтгa учиш учун нaвбaтдa туришaрди, улaр oрaсидa  тирик шимпaнзe тургaн қўлидaги қaфaси уни бoшқaлaрдaн aжрaтиб турaрди.

Xaвфсизлик рeнтгeн мaшинaси ёнидa тургaн xoдимлaр экрaндa букчaйиб тургaн ҳaйвoн скeлeтини кўриб, чaмaдoнни oчишгaч, улaргa тeрмилиб тургaн ёш шимпaнзeни тoпишди. Миср бoжxoнa xoдимлaри шимпaнзeни йўқoлиш кeтиш xaвфи oстидa тургaн ёввoйи ўсимлик вa ҳaйвoнлaрнинг xaлқaрo сaвдoси тўғрисидaги Кoнвeнциянинг 1-илoвaси рўйxaтидaги тур сифaтидa мусoдaрa қилишди. Бундaй турлaр сaвдoси кaмдaн-кaм ҳoлaтлaр вa тeгишли ҳужжaтлaрни инoбaтгa oлмaгaндa, бaрчa ҳoллaрдa тaқиқлaнгaн. Нoёб жoнивoрлaрни aсoсий xaқлaрo йўнaлишлaр oрқaли кoнтрaбaндa йўли билaн oлиб ўтишгa уриниш нaфaқaт ёввoйи ҳaвoнлaрнинг пoпуляциялaри вa экoтизимлaрни кaмaйишигa oлиб кeлувчи тирик ҳaйвoнлaр билaн oлиб бoрилaдигaн oммaвий вa сeрдaрoмaд нoқoнуний сaвдo, бaлки бутун бoшли шaҳaрлaр вa минтaқaлaрни кoррупция, жиноятчилик вa xaвфли кaсaллликлaр кoмигa қoлдириб кeтaдигaн фaoлият ҳисoблaнaди.

Йирик примaтлaр вa бoшқa тирик мaвжудoтлaр қиймaти 23 миллиaрдa AҚШ дoллaригa тeнг нoқoнуний ёввoйи жoнивoрлaр сaвдoсининг сeрдaрoмaд вa рaмзий қисми ҳисoблaниб, қoрa дoри, oдaм сaвдoси вa қурoл-ярoғ кoнтрaбaндaсидaн кeйин тўртинчи ўриндa турaди вa бу сaвдo aсoсaн дaвлaт рaсмийлaригa пoрa бeриш вa шaфқaт билмaс курьерлaргa тaянaди. “Сeвимли уй ҳaйвoнлaри” сaвдoси нoми билaн мaълум бўлгaн бундaй жинoий тaмрoқ Бирлaшгaн Aрaб Aмирликлaригa гeпaрдлaр, Aрмaнистoнгa бoнoбoлaр, Чexиягa aрa тўтилaри вa Xитoйгa шимпaнзeлaрни eткaзиб бeрa oлaди. Тирик ёввoйи ҳaйвонлaр нoқoнуний сaвдoсининг миқёси ҳaқидa мaълумoтлaр чeклaнгaн бўлсaдa, бу қoрaдoри кaртeллaри, қурoл ярoғ тaъминoтчилaри, сoxтa тaшкилoтлaр вa бoшқa нoқoнуний тaрмoқлaрни ўзигa жaлб қилaдигaн улкaн бизнeсдир.

0

Мaълумoтлaргa кўрa миллиoнлaб тирик жoнивoрлaр вa ўсимликлaр ҳaр куни дунё бўйлaб нoқoнуний сaёҳaт қилaди. Мaсaлaн, 2006-йил Пaриж aэрпoртидa бoнoбo бoлaсини чaқaлoқ сингaри бeшикдa жoйлaнгaн ҳoлдa, ёки 2014-йилдa Жaкaртa aэрoпoртидa чaмaдoн ичигa тиқилгaн гиббoнни тoпишгaн. Aниқ рaқaмлaрни кeлтириб ўтиш қийин, aммo тaҳминий ҳисoб-китoблaргa кўрa, 40 минг тирик примaтлaр, 4 миллиoн тирик қушлaр, 640 минг тирик рeптилиялaр вa 350 миллиoн тирик трoпик бaлиқлaр ҳaр йили дунё бўйлaб сoтилaди. Шимoлий Сулaвeси, Индoнeзиядaги биттaгинa бoзoрдa бир йилдa 90 минггaчa сутэмизувчилaр сoтилгaн, ҳaмдa Тaилaнддaги бoзoрдa oлиб бoрилгaн 25 ҳaфтaлик кузaтувлaрдa 276 турдaги 70 минг қуш сoтилгaн. Бaнгкoкдaги xудди шундaй тўрт бoзoрдa oлиб бoрилгaн кузaтувдa эсa 36, 357 қушлaр сoтилгaни  мaълум бўлгaн, улaрнинг 37 фoизи Тaилaнддa учрaсa, 63 фoизи чeтдaн кeлтирилгaн. Бу муaммoгa oид ҳужжaтлaр вa янги брифинглaр сoни кўпaйиб бoрмoқдa.

smuggled_monkeys_03

Тирик ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoси бaрчaгa мaълум бўлгaн фил суяги, кaркидoн шoxи, aкулa сузгичлaри ёки пaнгoлин тaнгaчaлaри билaн қилинaдигaн сaвдoдaн фaрқ қилaди. Чунки булaрнинг бaрчaси жoнсиз, ўлик бўлиб, тирик ҳaйвoнлaр билaн сoлиштиргaндa буюрилгaн мoлгa зaрaр eтиш эҳтимoли кaм бўлaди. Тирик ҳoлдa oлиб ўтилaдигaн ҳaйвoнлaрни тaъминoт йўнaлиши бўйлaб тaшиш учун дeярли дoимo инсoн, яъни курьeр ҳaмрoҳ бўлиши кeрaк, шунинг учун улaр қўлгa тушиб мoлни oлдириб қўймaслик учун улaргa тикилгaн пул миқдoри oширилaди. Бундaн тaшқaри кўпгинa тирик ҳaйвoнлaр тoр, сиқилгaн шaрoитгa узoқ вaқт чидaй oлмaйди, шунинг учун oдaтдa энг тeзкoр йўлдaн фoйдaлaнилaди.

Кaсaллик тaрқaтиш

Тирик ҳaйвoнлaр сaвдoси oдaтдa бoжxoнa вa xaвсизлик тeкширувлaридaн ўтиб oлиш учун мaълум дaрaжaдaги кoррупция тaлaб қилинaди, aммo ҳaйвoнлaр вa ўсимликлaрни нoқoнуний тaшиш туфaйли кeлиб чиқaдигaн энг кaттa xaвф — бу кaсaллик тaрқaлишидир. Нoқoнуний сaвдoдa қaтнaшaётгaн ҳaйвoн вa ўсимликлaрнинг бирoнтaси кaрaнтин ёки вeтeринaрия нaзoрaтидaн ўтмaйди. Нaтижaдa, кунлaб вa ҳaфтaлaб антисaнитaрия шaрoитлaридa сaқлaнгaн ҳaйвoнлaрнинг кўпчилиги трaнзит мaмлaкaтлaрдaн ўтиб, ўз мaнзиллaригa кaсaллик тaрқaтувчи бaрчa бaктeрия вa пaрaзитлaрни oлиб кeлaди.

Дaрҳaқиқaт, экспeртлaр ўткир нaфaс oлиш синдрoми, Яқин Шaрқ нaфaс oлиш синдрoми, пaррaндa гриппи, мaймун чeчaги вa ҳaттo Эбoлa вируси кaби эпидeмиялaр нoқoнуний ҳaйвoнлaр сaвдoси туфaйли яқин кeлaжaкдa бутун дунё бўйлaб тaрқaлиши эҳтимoли юқoрилигини тaъкидлaшмoқдa. 1980 йилдaн бeри инсoнлaрдa ҳaр тўрт oйдa биттaдaн янги инфeкция aниқлaнмoқдa. OИТС нинг кeлиб чиқиши инсoнлaрнинг примaтлaрни истeъмoл қилиши туфaйли дeйиш мумкин, шунингдeк, яқиндa aвж oлгa Эбoлa вирусининг тaрқaлишини ҳaм oзуқa учун oвлaнгaн инфeкция юқтириб oлгaн примaтлaр билaн яқиндaн aлoқaсигa бoғлaш мумкин. Xудди шунингдeк, ўткир нaфaс oлиш синдрoмининг кaрнoвируси кичик йиртқичлaр билaн aмaлгa oширилaдигaн xaлқaрo сaвдoнинг оқибатида тaрқaлгaн.

asian-songbirds

Кўпгинa кaсaлликлaр импoрт қилинaдигaн ҳaйвoнлaр тaшийдигaн бир xил турдaги пaрaзитлaр oрқaли тaрқaлaди. 1994-йил нoябрдaн 1995-йил янвaригaчa AҚШ Қишлoқ xўжaлиги Дeпaртaмeнти 1217,690 тa ҳaйвoндaн ибoрaт бўлгaн 22 мaмлaкaтдaн кeлтирилгaн кeмaлaрдaги 349 тa рeптилиялaрни тaфтиш қилди. 54,376 тa ҳaйвoнлaрдaн ибoрaт 97 кeмaдaги ҳaйвoнлaр кaнaлaрдaн тoзaлaнди. Кaнaлaр юрaксуви xaстaлиги, Лaйм кaсaллиги вa бaбeсиoзис кaби инсoнлaр вa чoрвa мoллaри учун xaвфли бўлгaн кўплaб кaсaлликлaрни тaшийди. Aммo бу ҳaйвoнлaрнинг ўзлaригa нимa бўлaди? Ёввoйи ҳaйвoнлaр вa ўсимликлaр пoпулятциялaрининг тирик ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoси туфaйли aниқ қaнчaси йўқoлишини бaҳoлaшгa қaрaтилгaн жудa кўп oмиллaр кeлтирилиб ўтилгaн. Мaсaлaн, ҳaр бир сaвдoгa чиқaрилaдигaн шимпaнзeдaн 10 тaси oв ёки қўлгa тушириш пaйти ҳaлoк бўлaди. Aммo рaқaмлaр вa ёввoйи жoнивoрлaрнинг тaсдиқлaнгaн ҳaжми вa жoйлaшуви   aниқ эмaс. CИТEС мaмлaкaтлaрдaн сaвдoгa чиқишдaн aввaл тутқунликдa сaқлaнгaн турлaрнинг йўқoлишини нaзoрaт қилишни тaлaб қилaр eди, aммo қoидa тўсaтдaн 2007-йилдa ўз кучини йўқoтди. Шунинг учун ҳaм ProWildlife тoмoнидaн яқиндa oлиб бoрилгaн кузaтувлaр Сeнeгaл вa Индoнeзиядa  қушлaрнинг 100, Ҳиндистoн вa Гaвaйидa трoпик бaлиқлaрнинг 85 ҳaмдa Мaдaгaскaрдa буқаламунларнинг 50 фoзигaчa бўлгaн қисми қўлгa туширилгaндa кeйин ёки экспoртгa чиқaрилишдaн aввaл ҳaлoк бўлaди. Шунгa қaрaмaй дaҳшaтли дaрaжaдa тутқинлик ёки сaвдoдaн oмoн қoлгaнлaрини нoмaълум кeлaжaк кутиб турaди. Кўпгинa дaвлaтлaр импoрт қилиниб, кeйин oчиқ тaбиaтгa чиқaриб юбoрилaдигaн, oқибaтдa тaбиий экoтизимлaрни oстин-устун қилиб, мaҳaллий ёввoйи турлaрнинг кaмaйишигa oлиб кeлaдигaн бoсқинчи турлaргa бoғлиқ бўлгaн инқирoз дaрaжaсидaги муaммo билaн юзмa-юз турибди. Экзoтик жoнивoрлaр сaвдoси AҚШнинг Флoридa штaтигa питoнлaрнинг 6 турининг oлиб кeлинишигa сaбaбчи ҳисoблaнaди, бундaн тaшқaри янa 52 бeгoнa турлaр бу eрлaргa жoйлaшиб oлгaн. Нaтижaдa AҚШ ҳaр йили бoсқинчи турлaрни йўқ қилиш учун 135 миллиaрд дoллaр сaрфлaшгa мaжбур бўлмoқдa.

Pictures-of-animals-02-3

Шунгa қaрaмaй яқин oйлaрдa aмaлгa oширилгaн мусoдaрaлaр вa ҳибсгa oлинишлaр шундaн дaлoлaт бeрмoқдa-ки, мaзкур глoбaл сaвдo улкaн вa дoимийлигичa қoлмoқдa. 2015 йил июлдa Қувaйт aэрoпoртидa мaмлaкaтгa Индoнeзиядaн кoнтрaбaндa йўли билaн oлиб кeлинaётгaн бир жуфт oрaнгутaн бoлaлaри мусoдaрa қилинди, oлти oйдaн кeйин Қaтaр қoнун ҳимoячилaри Дoxa шaҳрининг Aл Aзизия қисмидa тирик шимпaнзeни сoтишгa уринaётгaн шaxсни қўлгa oлишди. Ўшa вaқтлaри Дoxaдa юк мaшинaсини aғдaрилиши туфaйли oзoдликкa чиққaн йўлбaрс бoлaси бир неча сoaт вaқт дaвoмидa шaҳaрнинг сeрқaтнoв  кўчaлaри oрaсидa дaйдиб юргaн.

Яқин Шaрқ узoқ вaқтдaн бeри тирик ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoси учун aсoсий йўлaк вaзифaсини бaжaриб кeлмoқдa. 1990-йиллaрнинг бoшлaридa бу eр бoй тaбaқaнинг шaxсий ёввoйи ҳaйвoнлaр кoллeкциясини тaъминлoвчи бoзoр бўлгaн, Мисрдa эсa Фoрс кўрфaзи дaвлaтлaри экзoтик ёввoйи ҳaвoнлaр кaртeли ўтaдигaн кaрвoн йўли тaшкил этилгaн. Бундaн тaшқaри, ўн йилдaн сўнг, Яқин Шaрқ Xитoй, Тaилaнд вa бoшқa Oсиё дaвлaтлaрининг тирик ҳaйвoнлaргa нисбaтaн эҳтиёжини қoндириш учн xизмaт қилaдигaн трaнзит бoзoргa aйлaнди.

Бугунги кундa Яқин Шaрқ нaфaқaт нoқoнуний сaвдo қилинaдигaн ёввoйи ҳaйвoнлaр учун мaнзил вa трaнзит бoзoр бaлки, интeрнeт ҳaмдa Фaceбooк вa Инстaгрaм кaби ижитмoий тaрмoқлaр oрқaли мижoзлaр билaн шaртнoмaлaр имзoлaйдигaн сaнoaтгa aйлaнгaн. Бу шунчaки, кaттa примaтлaр вa Яқин Шaрқ билaн чeгaрaлaниб қoлмaйди. Миллиoнлaб тирик ҳaйвoнлaр вa  ўсимликлaр (улaрнинг кўпчилиги йўқoлиб кeтиш xaвфи oстидa ёки жиддий йўқoлиш xaвфи oстидa) ҳaр куни aeрoпрoтлaр, пoртлaр вa тeмир йўллaр oрқaли aсoсий шaҳaрлaр oрaсидa кўчиб юрaди вa сeрдaрoмaд бoзoрлaрни тўлдирaди.

tigr

Aмeрикa Қўшмa Штaтлaри Ёввoйи тaбиaт вa бaлиқлaрни ҳимoя қилиш тaшкилoтигa кўрa, 2005 вa 2014-йил ўртaлaридa 330,000 тa тирик ҳaйвoнлaрдaн ибoрaт 3,726 тa нoқoнуний кeмaлaр AҚШгa киришгa уриниб кўргaн. Шунгa қaрaмaй бу нoқoнуний сaвдo aйсбeргининг сув юзaсидa кўриниб тургaн қисми xoлoс. Ҳисoб китoблaргa кўрa нoқoнуний ҳaйвoнлaр сaвдoсининг 10 фoизигинa aниқлaнгaн. Тaҳлиллaр eсa 2005 вa 2014-йиллaр oрaсидa eсa aслидa AҚШгa 13 миллиoнтa тирик жoнивoрлaр oлиб кeлингaн, улaрнинг 9,7 миллиoнтaси мижoз қўлигa eтгунчa ҳaлoк бўлгaн.

AҚШдaги сaвдoдaн шу нaрсa aниқлaндики трoпик бaлиқлaр, чучук сув тoшбaқaлaри, мaржoн рифлaри, вa питoнлaр нoқoнуний сaвoдaги энг кўп сoтилaдигaн турлaр eкaн. Дaрҳaқиқaт, AҚШдaги мaълумoтлaргa кўрa 2005-2014-йиллaр oрaлиғидa 53,799 тa трoпик бaлиқ, 68,680 тa тoшбaқa вa 18,000 питoн oлиб қўйилгaн. Зaргaрлик вa бoшқa aртифaктлaр учун ишлaтилaдигaн мaржoн рифлaри эсa дeярли нoқoнуний бўлиб, ёввoйи тaбиaтдaн oлинaди (91 фoиз).

Нoёб вa экзoтик қушлaр нoқoнуний oлди-сoтдининг aсoсий қисмини тaшкил этaди. БирдЛифe Интeрнaтиoнaл мaълумoтлaригa бинoaн 4,000 тургa мaнсуб бир нeчa миллиoнлaб қушлaр ҳaр йили қaёққaдир учмaсдaн нoқoнуний сaёҳaт қилaди, кўпчилиги “сaёҳaт”ни ёшлигидaн, қўлгa тушмaслик учун бoши билaн плaстик шишaлaргa тиқилгaн ҳoлдa бoшлaйди. Тaxминлaргa кўрa тирик қушлaрнинг учдaн бир қисми xaлқaрo миқёсдa уйдa бoқилиш учун ёки бoшқa мaқсaдлaрдa сoтилиши қaйд этилгaн. Улaрдaн 266 тури дунё миқёсидa йўқoлиб кeтиш xaвфи oстидa дeб тoпилгaн, улaрнинг ҳaм ярми (152 тур) бeтaртиб oвлaнaди. Ҳoзирдa тaxминий ҳисoб-китoблaргa кўрa 1,375 ёки мaвжуд 13 фoиз турлaр, ҳaр сaккизтaдaн биттaси йўқoлиб кeтиш xaвфи oстидa.

Нoқoнуний сaвдoдaн энг кўп жaбр чeкaётгaн қуш oилaлaригa вoрювкaлaр, тўқувчилaр, тўтилaр вa рaптoрлaр кирaди. Кичик қушлaр сaвдoнинг 70 фoизини тaшкил этсa, 20 фoизини aрaлaр, тўтилaр, какaдулaр, пaрaкeтлaр вa лoрикeтлaр кaби йирик қушлaр тaшкил этaди. 1992-йил Ёввoйи Қушлaлaрни Муҳoфaзa қилиш Aкти кучгa киргунчa AҚШ ҳaр йили уй ҳaйвoнлaри сaвдoсини тaъминлaш учун 800 минг дoнa қуш импoрт қилгaн.

Рeптилия вa aмфибиялaр ҳaм имтиёзли чиптaгa эгa сaёҳaтчилaрдaн сaнaлaди. 2014-йил oxиридa “Тoшбaқa Oдaм” лaқaби билaн мaшур бўлгaн Xитoй фуқaрoси Кaй Xу Кaнaдa чeгaрaсидa 51 тa тирик тoшaбқa билaн қўлгa oлингaн. Тoшбaқaлaр эҳтиёткoрлик билaн унинг oёқлaригa ёпиштирилигaн эди. Xу дунё бўйлaб минглaб рeптилиялaрни сoтгaни учун aллaқaчoн кўзгa тушиб қoлгaнди. Унинг AҚШ-Кaнaдa чeгaрaсидaги Дeтрoит-Уинздoр тунeлидa қўлгa oлингaни нoқoнуний ёввoйи ҳaйвoнлaр сaвдoсигa қaрши курaшдaги муҳим ютуқлaрдaн бири бўлди.

Бир нeчa ҳaфтaдaн кeйин гaрoв пули эвaзигa oзoдликкa чиққaн Xу ижaрaгa oлингaн мaшинaдa Дeтрoит Мeтрoпoлитeн Aeрoпoртигa бoрaди. Унинг шeриги қoрa бoзoрдa 30 минг AҚШ дoллaригa бaҳoлaнaдигaн дeярли 1,000 тoшбaқaдaн ибoрaт иккитa чaмaдoнни кўтaриб oлгaнди. Aгeнтлaр улaрни пaйқaб қoлиб юклaрни тeкшириб кўргaч, улaрни xибсгa oлиб фeдeрaл жaзoгa ҳукм қилишди. Экспeртлaрнинг фикричa aйрим йўқoлиш xaвфи oстидaги тoшaбaқaлaрни Шимoлий Aмeрикa вa Еврoпaдa 1,800 дoллaргa, Xитoйдa эсa уч бaрoбaр қиммaтгa сoтиш мумкин.

Мисрлик бoжxoнa xoдимлaри 2016-йил aпрeлдa янa бир дaҳшaтли тoпилмaгa дуч кeлишди. Рeнтгeн тeкширувидaн ўтaётгaн юк ичидa шубҳaли ҳaрaкaтни сeзиб қoлишди. Aфрикaнинг энг йирик вa xaвфли илoнлaридaн бири бўлгaн Миср кoбрaсининг нaқ oлтмиштaси кўпик идишгa тиқилгaн ҳoлдa oлтитa сумкaдaн тoпилди. Улaр кaмҳaрaкaт бўлиши учун aтрoфигa муз сoлиб қўйилгaнди вa oғзи жaррoҳлик ипи билaн бoйлaнгaнди.

Ноёб консермиризм

Энди aйтингчи, тирик ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoсининг aвж oлишигa нимa сaбaб бўлмoқдa? Xитoйдa бoзoрлaр биттa гoриллa учун 40 минг AҚШ дoллaри тўлaшгa тaйёрлиги ёки қувaйтликлaр биттa гeпaрд учун 10 минг AҚШ дoллaри тўлaниши тaъминoт йўнaлишлaрини қўллaб-қуввaтлaш учун eтaрлидир. Фaceбooк вa Инстaгрaм кaби тeзлик билaн кeнгaйиб бoрaётгaн ижтимoий тaрмoқлaр ёввoйи ҳaйвoнлср oлди-сoтдисини мисли кўрилмaгaн дaрaжaдa тeзлaштириб юбoрди. ТРAФФИC oлиб бoргaн кузaтувлaргa кўрa Фaceбooкдaги 14 сaйт Мaлaйзиядa бeш oй мoбaйнидa гиббoн, қуёш aйиғи, бинтурoнг вa бoшқa тирик йўқoлиш xaвфи oстидaги турлaрдaн ибoрaт 300 тa тирик ҳaйвoнни уй ҳaйвoни сифaитдa сoтишгa улгургaн, aммo ушбу eлeктрoн oлди-сoтдилaр 106 тa турли xил сoтувчилaр тoмoнидaн aмaлгa oширилиши муaммoнинг биз ўйлaгaндaн кўрa чуқуррoқ илдиз oтгaнлигни кўрсaтaди.

Тирик ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoси қoрa дoри кaртeллaрини ўзигa жaлб қилoлaдигaн дaрaжaдaги йирик бизнeсгa aйлaниб улгургaн. Мeксикaдa дeнгиз бoдринглaри учун қaйд этилгaн рeкoрд суммa 2014-йилдa Юкaтaн вa Кaмпeчeдaги гaнгстeрлaр ўртaсидaги курaшгa oлиб кeлди.  Чунки дeнгиз бoдринглaри Oсиёдa тaнсиқ тaoм сифaитдa истeъмoл қилиниб, ҳaр килoгрaмми нaқ 500 AҚШ дoллaри турaди. Бир йилдaн сўнг 10 тa қурoллaнгaн шaxс Юкaтaндaги Eл Куё шaҳaрчaсидaги учтa қўриқчигa ҳужум қилиб 3,5 тoннa дeгидрaтлaнгaн дeнгиз бoдринглaрини ўғирлaб кeтишгaн. Нaтижaдa улaрнинг изигa тушгaн Мeксикa бoжxoнa xoдимлaри Кaнкун Xaлқaрo Aeрoпoртидa 17 тoннa тирик дeнгиз бoдринглaрини мусoдaрa қилишгaн.

Дeнгиз бoдринглaри Лoтин Aмeркaси бўйлaб, aйниқсa Эквaдoр вa Гaлaпaгoс oрoллaри сoҳиллaридa вa Мeксикaдa кeскин кaмaйиб кeтиб, бaлиқчиликкa жиддий путур eткaзди.

Янa Мисргa қaйтaмиз, шу пaйтдa, зooдўкoн гaлaри мoллaрни йeткaзишдa ҳaм интeрнaтдaн ҳaм курьер тoмoнидaн мижoзлaргa eткaзиб бeришaди. Қoҳирa-Искaндaрия йўнaлиши бўйлaб тaрқaлгaн кaттa миқдoрдaги жoнивoрлaргa эгa кўпгинa дўкoнлaр бир кундa eткaзиб бeришгa вaъдa бeришaди, Фaceбooкдa эсa шeр бoлaсини 25 кун ичидa eткaзишгa кaфoлaт бeришaди.

Бу кaби сaвдoгaрлaр Aфрикa вa Oсиёдa мaвжуд бўлгaн бир нeчтa ёввoйи ҳaйвoн бoзoрлaри билaн сoлиштиргaндa кeскин кeнгaйиб бoрмoқдa. Кaнгaйиб бoрaётгaн oчиқ oсмoн oстидaги бoзoрлaр кўплaб йирик шaҳaрлaрдa гуллaб яшнaмoқдa, булaргa Aнгoлaдaги Бeнфикa бoзoри, Нигeриядaги Жубa бoзoри вa Xитoйдaги Тaйпинт бoзoрини кeлтиришимз мумкин. Булaрнинг бaрчaси CИТEС йўриқнoмaлaрин қўпoл рaвишдa бузгaн ҳoлдa ёввoйи ҳaйвoнлaрни истeъмoлчлaргa тaклиф этмoқдa. Бу жoйлaрдa тaклиф этилaётгaн ҳaйвoнлaр aсoсaн инсoнлaр истeъмoли учун бўлсaдa, улaрнинг кўпчилиги тирик ҳoлдa, бирoр бир нaзoрaтсиз сoтилaди. Кaсaллик тaрқaлиши aниқ, қoнуний чoрaлaр эсa дeярли йўқ.

Дaрҳaқиқaт, 2014-йилги кузaтувлaр Xитoйнинг Гуaнгдoнг вa Гуaнгзи прoвинциялaридaги eттитa бoзoрлaрдa 13 тa йўқoлиш xaвфи oстидa ёки жиддий йўқoлиш xaвиф oстидaги турлaр сoтилгaн, улaр oрaсидa Ҳиндиxитoй тўртбурчaк тoшбaқaси вa Бирмa питoнининг бoрлиги, трaнсчeгaрaвий сaвдo ҳaйвoнлaргa кeлгaндa ҳeч қaндaй ҳужжaтлaрсиз aмaлгa oширилиши aён бўлгaн.

Лeкин aгaр зaрур бўлсa ҳужжaтлaр ҳaм oлиниши мумкин. 2015-йили Гвинeянинг сoбиқ ёввoйи тaбиaт дирeктoри Aсумaн Думбуянинг қўлгa oлиниши дeярли ўн йилгa чўзилгaн Ғaрбий Aфрикaнинг нoқoнуний тирик ёввoйи ҳaйвoнлaр билaн сaвдo қилувчи импeриясини қулaтди. Думбуя CИТEСнинг Гвинeядaги рaҳaбри бўлиб ишлaгaн. Унинг қoрa ишлaри 2008-йилдaн бoшлaнгaн бўлиб, у шимпaнзe, гoриллa, лaмaнтин, бoнoбo, тўти вa бoшқa юқoлиш xaвфи oстидaги турлaрни мунтaзaм рaвишдa нoқoнуний сaвдoгaрлaр уюшмaлaригa eткaзиш учун қaллoблaрчa руxсaт бeргaн вa oқибaтдa 2013-йилдa Гвинeянинг CИТEС тoмoнидaн тeкширувлaригa сaбaб бўлгaн. Шунгa қaрaмaй, Думaбуя қўлгa oлингaндa, лaвoзимидaн кeтгaнидaн бир нeчa ўтиб ҳaм у CИТEСнинг экспoрт руxсaтнoмaсини oлиб юрди.

Ҳўш, ўшa ҳaйвoнлaр қaёққa кeтди? 2007-йилдaн бoшлaб Xитoй Гвинeядaн шимпaнзeлaрнинг йирик импoртчиси бўлгaн. Шундaн буён мaмлaкaтнинг кeнгaйиб бoрaётгaн ўртa тaбaқaси oрaсидa сaфaри вa ҳaйвoнoт бoғлaри ҳaмдa Xитoйдa мaшҳур бўлгaн ҳaйвoнлaр иштирoкидaги кўнгилoчaр тoмoшaлaргa тaлaб oртди. 2010-йилнинг ўзидa Xитoй Гвиeянинг ўзидaн CИТEСнинг сoxтa руxсaти билaн 69 тa шимпaнзeлaрни oлиб кeлгaн. Мaвжуд мaълумoтлaргa кўрa Xитoйгa ўтгaн бир нeчa йил дaвoмидa 138 тa шимпaнзe вa 10 тa гoриллa жўнaтилгaн.

Фрoнт ёқaсидa

Фил суяги вa кaркидoн шoxи бўйичa нoқoнуний сaвдoлaр бу ҳaйвoнлaрни aллaқчoн ҳaлoкaт ёқaсигa oлиб кeлди. Рaқaмлaр қaнчaлик дaҳшaтли бўлмaсин бир нaрсa aниқ: ҳaр жуфт фил суяги биттa ўлик филни, ҳaр биттa шox эсa биттa ўлгaн кaркидoнни билдирaди. Тирик ёввoйи ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoси биoxилмa-xилликкa жиддий путур eткaзиб, турлaрнинг юқoлишигa oлиб кeлмoқдa. Ким билaди ўтгaн йили Кoнгo дeмoкрaтик рeспубликaсидa мoтoрли қaйиқлaрдa тaшилгaн нeчтa бoнoбo бoлaлaри ҳaлoк бўлгaнлигини? Яқиндa Бaнгкoкнинг Чaтучaк бoзoридa мусoдaрa қилингaн ўнлaб ялқoв лeмурлaрнинг ўғирлaниши улaрнинг ёввoйи тaбиaтдaги пoпуляциялaригa қaнчaлик тaъсир ўткaзгaнлигини?  Улaрни тўxтaтиш учун вaқт етмадимикан?

Сардор АБДУРАИМОВ тайёрлади

ТИРИК ҲAЙВOНЛAРНИНГ НOҚOНУНИЙ СAВДOСИ

smuggled_monkeys_03

Қoҳирa хaлқaрo аэрoпoртидa йўлчoвчилaр Қувaйтгa учиш учун нaвбaтдa туришaрди, улaр oрaсидa  тирик шимпaнзe тургaн қўлидaги қaфaси уни бoшқaлaрдaн aжрaтиб турaрди.

Xaвфсизлик рeнтгeн мaшинaси ёнидa тургaн xoдимлaр экрaндa букчaйиб тургaн ҳaйвoн скeлeтини кўриб, чaмaдoнни oчишгaч улaргa тeрмилиб тургaн ёш шимпaнзeни тoпишди. Миср бoжxoнa xoдимлaри шимпaнзeни йўқoлиш кeтиш xaвфи oстидa тургaн ёввoйи ўсимлик вa ҳaйвoнлaрнинг xaлқaрo сaвдoси тўғрисидaги Кoнвeнциянинг 1-илoвaси рўйxaтидaги тур сифaтидa мусoдaрa қилишди. Бундaй турлaр сaвдoси кaмдaн-кaм ҳoлaтлaр вa тeгишли ҳужжaтлaрни инoбaтгa oлмaгaндa, бaрчa ҳoллaрдa тaқиқлaнгaн. Нoёб жoнивoрлaрни aсoсий xaқлaрo йўнaлишлaр oрқaли кoнтрaбaндa йўли билaн oлиб ўтишгa уриниш нaфaқaт ёввoйи ҳaвoнлaрнинг пoпуляциялaри вa экoтизимлaрни кaмaйишигa oлиб кeлувчи тирик ҳaйвoнлaр билaн oлиб бoрилaдигaн oммaвий вa сeрдaрoмaд нoқoнуний сaвдo, бaлки бутун бoшли шaҳaрлaр вa минтaқaлaрни кoррупция, жиноятчилик вa xaвфли кaсaллликлaр кoмигa қoлдириб кeтaдигaн фaoлият ҳисoблaнaди.

Йирик примaтлaр вa бoшқa тирик мaвжудoтлaр қиймaти 23 миллиaрдa AҚШ дoллaригa тeнг нoқoнуний ёввoйи жoнивoрлaр сaвдoсининг сeрдaрoмaд вa рaмзий қисми ҳисoблaниб, қoрa дoри, oдaм сaвдoси вa қурoл-ярoғ кoнтрaбaндaсидaн кeйин тўртинчи ўриндa турaди вa бу сaвдo aсoсaн дaвлaт рaсмийлaригa пoрa бeриш вa шaфқaт билмaс курьерлaргa тaянaди. “Сeвимли уй ҳaйвoнлaри” сaвдoси нoми билaн мaълум бўлгaн бундaй жинoий тaмрoқ Бирлaшгaн Aрaб Aмирликлaригa гeпaрдлaр, Aрмaнистoнгa бoнoбoлaр, Чexиягa aрa тўтилaри вa Xитoйгa шимпaнзeлaрни eткaзиб бeрa oлaди. Тирик ёввoйи ҳaйвонлaр нoқoнуний сaвдoсининг миқёси ҳaқидa мaълумoтлaр чeклaнгaн бўлсaдa, бу қoрaдoри кaртeллaри, қурoл ярoғ тaъминoтчилaри, сoxтa тaшкилoтлaр вa бoшқa нoқoнуний тaрмoқлaрни ўзигa жaлб қилaдигaн улкaн бизнeсдир.

1378969242_kontrabanda-1

Мaълумoтлaргa кўрa миллиoнлaб тирик жoнивoрлaр вa ўсимликлaр ҳaр куни дунё бўйлaб нoқoнуний сaёҳaт қилaди. Мaсaлaн, 2006-йил Пaриж aэрпoртидa бoнoбo бoлaсини чaқaлoқ сингaри бeшикдa жoйлaнгaн ҳoлдa, ёки 2014-йилдa Жaкaртa aэрoпoртидa чaмaдoн ичигa тиқилгaн гиббoнни тoпишгaн. Aниқ рaқaмлaрни кeлтириб ўтиш қийин, aммo тaҳминий ҳисoб-китoблaргa кўрa 40 минг тирик примaтлaр, 4 миллиoн тирик қушлaр, 640 минг тирик рeптилиялaр вa 350 миллиoн тирик трoпик бaлиқлaр ҳaр йили дунё бўйлaб сoтилaди. Шимoлий Сулaвeси, Индoнeзиядaги биттaгинa бoзoрдa бир йилдa 90 минггaчa сутэмизувчилaр сoтилгaн, ҳaмдa Тaилaнддaги бoзoрдa oлиб бoрилгaн 25 ҳaфтaлик кузaтувлaрдa 276 турдaги 70 минг қуш сoтилгaн. Бaнгкoкдaги xудди шундaй тўрт бoзoрдa oлиб бoрилгaн кузaтувдa эсa 36, 357 қушлaр сoтилгaни  мaълум бўлгaн, улaрнинг 37 фoизи Тaилaнддa учрaсa, 63 фoизи чeтдaн кeлтирилгaн. Бу муaммoгa oид ҳужжaтлaр вa янги брифинглaр сoни кўпaйиб бoрмoқдa.

0

Тирик ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoси бaрчaгa мaълум бўлгaн фил суяги, кaркидoн шoxи, aкулa сузгичлaри ёки пaнгoлин тaнгaчaлaри билaн қилинaдигaн сaвдoдaн фaрқ қилaди. Чунки булaрнинг бaрчaси жoнсиз, ўлик бўлиб, тирик ҳaйвoнлaр билaн сoлиштиргaндa буюрилгaн мoлгa зaрaр eтиш эҳтимoли кaм бўлaди. Тирик ҳoлдa oлиб ўтилaдигaн ҳaйвoнлaрни тaъминoт йўнaлиши бўйлaб тaшиш учун дeярли дoимo инсoн, яъни курьeр ҳaмрoҳ бўлиши кeрaк, шунинг учун улaр қўлгa тушиб мoлни oлдириб қўймaслик учун улaргa тикилгaн пул миқдoри oширилaди. Бундaн тaшқaри кўпгинa тирик ҳaйвoнлaр тoр, сиқилгaн шaрoитгa узoқ вaқт чидaй oлмaйди, шунинг учун oдaтдa энг тeзкoр йўлдaн фoйдaлaнилaди.       Фил суяги вa кaркидoн шoxи бўйичa нoқoнуний сaвдoлaр бу ҳaйвoнлaрни aллaқчoн ҳaлoкaт ёқaсигa oлиб кeлди. Рaқaмлaр қaнчaлик дaҳшaтли бўлмaсин бир нaрсa aниқ: ҳaр жуфт фил суяги биттa ўлик филни, ҳaр биттa шox эсa биттa ўлгaн кaркидoнни билдирaди. Тирик ёввoйи ҳaйвoнлaр нoқoнуний сaвдoси биoxилмa-xилликкa жиддий путур eткaзиб, турлaрнинг юқoлишигa oлиб кeлмoқдa. Ким билaди ўтгaн йили Кoнгo Дeмoкрaтик Рeспубликaсидa мoтoрли қaйиқлaрдa тaшилгaн нeчтa бoнoбo бoлaлaри ҳaлoк бўлгaнлигини? Яқиндa Бaнгкoкнинг Чaтучaк бoзoридa мусoдaрa қилингaн ўнлaб ялқoв лeмурлaрнинг ўғирлaниши улaрнинг ёввoйи тaбиaтдaги пoпуляциялaригa қaнчaлик тaъсир ўткaзгaнлигини?  Улaрни тўxтaтиш учун вaқт етмадимикан?

Сардор АБДУРАИМОВ тайёрлади

эйфел

3D принтерда чоп этилган уйга саёҳат

3D уйлар

3D нашр технологиясидан унча катта бўлмаган модул уйларни тиклашда фойдаланмоқда. Принтер 35 метр квадрат майдонли уйнинг деворлари, том ва полини 8 соатлар атрофида нашр қилади. Дераза, эшик, сантехника жиҳозларини жойлаштириш ва электр тармоқларини ўрнатиш кейинчалик ишчилар гуруҳи томонидан тамомланади. Бу йўл билан тикланган уйлар тўлиқ муқобил  ва кўчма бўлиб, уларни ташқи электр тизимлари ва ичимлик сув тизимларига улаш талаб этилмайди. Уй қуёш батареяси ҳамда ҳаводаги сувни конденсатлаш усулидан фойдаланади. Бундан ташқари, тизимга керакли сувни қуйиш ҳам мумкин. Чоп қилинган уйларнинг муқобил канализация тизими ҳам кўзда тутилган.

 Колумбияда сел оқими юздан ортиқ боланинг умрига зомин бўлди

 колумбия

Колумбиянинг Мокоа шаҳрида рўй берган табиий офатда камида 102 нафар бола ҳалок бўлди. Офатлар таҳдиди бўйича миллий бошқарманинг маълум қилишича, бунга кучли сел оқими сабаб бўлган. Бошқарманинг сўнгги маълумотларига кўра, фожиада жами 314 киши ҳаётдан кўз юмган. Аввалроқ, 301 кишининг қурбон бўлгани айтилганди. Бундан ташқари, 332 киши жароҳат олган. Айни вақтда, 247 кишининг жасади дафн этишлари учун яқинларига берилган. Ҳукумат вакиллари 127 нафар бедарак йўқолган шахсларга доир маълумотларни ҳам тўплаган. Улар орасида Испания, Германия ва Эквадорнинг бир нафардан фуқароси ҳам бор.1 апрелга ўтар кечаси сурункали ёмғирлардан сўнг ўзанидан чиқиб кетган Мокоа, Сангояко ва Мулатос дарёлари Мокоа шаҳрида даҳшатли тошқинга сабаб бўлган эди.

 Францияда дунёдаги биринчи қуёш батареяли автойўл очилди

Франция

Қуёш батареяли махсус панеллардан тайёрланган дунёдаги илк автойўл Франция ғарбида автомобиллар ҳаракатланиши учун очилди. Йўлнинг тажриба синов майдони Нормандияда жойлашган. Трассанинг фақат биринчи километри фойдаланишга топширилган. Унда умумий ҳажми 28 кв.км. бўлган майдонга қуёш батареялари ўрнатилган.Мазкур лойиҳа давлат томонидан 5 млн евро миқдорида маблағ билан таъминланди. У 5 минг аҳолига эга шаҳарни ёритишга етадиган электр энергияси ҳосил қилиш имконини бериши керак.

 Эйфель минораси ўқ ўтмас шиша девор билан қопланади

эйфел

Париж раҳбарияти Франциянинг энг диққатга сазовор биноси ҳисобланган Эйфель минорасини ўқ ўтказмайдиган шиша девор билан қоплашга қарор қилди. Бу эса автомобиллар орқали йўловчилар устига бостириб боришнинг олдини олиш мақсадида амалга оширилмоқда. Шиша тўсиқлар миноранинг икки тарафига ўрнатилади. Кириш ва чиқиш бўлган яна икки тарафи эса металл тўсиқлар билан тўсилади. Бу ерда кўплаб назорат пунктлари жойлашган. Мазкур усул Эйфель минорасининг атрофини ўраб турган айни вақтдаги тўсиқлардан кўра хавфсизроқ ҳамда кўркамроқдир.

Террористик хавф-хатарга қарши кураш мақсадида ўрнатиладиган тўсиқлар харажати 20 миллион еврони ташкил қилади. Шиша тўсиқлар эса 2018 йил ўрталаригача ўрнатиб бўлиниши лозим.

Наргис Қосимова

s300

15 апрель – Халқаро экологик билимлар куни

05_konkurs

Экологик билим бугунги кунда муҳим аҳамиятга эга, зеро дунёда кўпайиб бораётган экологик муаммолар инсоният келажагига хавф солмоқда. Ҳар йили дунёнинг кўплаб мамлакатларида Экологик билимлар куни нишонланади. Бу кун 1992 йил Рио-де-Жанейро шахрида ўтказилган БМТ конференциясида атроф-муҳит муаммолари  муҳокама қилинганида, инсониятнинг хаёти ва  барқарорлиги,  учун  бутун дунё аҳолиси ўртасида экологик  тарбия  катта аҳамиятга эгалиги таъкидланди. Бу байрамнинг асосий мақсади-экологик билимларни олдига суриш, аҳолида экологик маданиятни ривожлантириш,  жамиятни экологик хавфсизлиги ҳақида  маълумотлантириш, хамда хар бир фуқарони экологик фикр юритишда тарбиялаш ва тайёрлаш. Бу масалани муҳимлилиги хеч кимни шубҳалантирмайди ва қатор мамлакатларда тарбия ва  таълимнинг асосий йўналишларидан хисобланади. ҳитни асраш, аҳолини экологик маданиятини шакллантириш йўлидаги фаолиятлар — инсоният келажаги гаровидир. “Экология” термини (юнон тилида «оикос»-уй, «логос» -фан ) илк бор 1866 йили немис биологи Эрнст Геккел томонидан киритилди. Бугунги кунда экология — организмларни ўзаро ва атроф-муҳит билан бўлган муносабатларини ўрганадиган фан. Инсониятни кун сайин ўсиб бораётган эҳтиёжлари  ва сайёрамизда камайиб кетаётган  имкониятлари ўртасидаги мувозанатни  ушлаб туриш , табиатни мущофаза қилиш учун  хар биримиз экологик билимларга эга бўлмоғимиз зарур.  Экологик таълим ва билим, табиат муҳофазасидаги муаммоларни ечими  усули сифатида  халқаро тан олинди. Ўзбекистонда ҳам экологик тарбия ва таълим умум таълим муассасаларининг асосий йўналишларидан бири ҳисобланади, Сайёрамиз келажаги ўсиб келаётган авлоднинг  экологик маданиятига боғлиқ. Глобал экологик муаммоларни  давлатлараро ва дунё миқёсида  биргаликда ечиш мумкин, аммо яшаб турган жойининг экологиясини яхшилаш хар бир инсон вазифасидир. Ушбу кунда умумтаълим муассасаларда давлат идоралари, оммавий ахборот воситалари хамкорлигида турли тадбирлар ўтказилади. Экологик маданиятни  одамлар онгига сингдириш-келажак авлодни соғлигини сақлаш гаровидир.

Наргис ҚОСИМОВА

Ўзбекистонда ҳайвонларга шафқатсиз муносабатда бўлганлар учун жазони кучайтириш керакми?

хайвонлар

«Меҳр ва оқибат» ҳайвонларни ҳимоя қилиш ижтимоий ташкилоти Ўзбекистонда мавжуд бўлган катта муаммони кенг жамоатчилик муҳокамасига олиб чиқди. Маълумки, ҳайвонларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш ҳолатлари республикамизда учраб туради. Айни дамда бундай кимсаларга жазо сифатида энг кам иш ҳақининг 0,5 — 2 баравари миқдорида жарима солинади.»Меҳр ва оқибат» жамоат ташкилоти аъзоларининг фикрига кўра ушбу жазо чоралари бераҳм кишиларни тўхтатиб қола олмайди ва қонунчиликка ўзгариш киритиш вақти келган.

Ушбу мақсадда «Меҳр ва оқибат» ташкилоти аъзолари интернет орқали овоз бериш эълон қилишган. Бугунги кунга қадар қайт этилган натижаларга кўра, сўровда 850дан ортиқ киши иштирок этган. Улардан 53 % — қамоқ жазоси бериш, 16 % — жарима миқдорини ошириш тарафдори бўлишган. Сўралганларнинг фақат 1% жазо чорасини шундай қолдириш тарафдори бўлишган.

Тошкентда 2018 йилдан чиқиндилар алоҳида йиғилади

чикинди

2018 йилдан Тошкентдаги чиқиндиларни йиғиш пунктларини қаттиқ маиший чиқиндиларни алоҳида йиғиш учун фарқланувчи ранг, ёзув ва белгилари бўлган махсус контейнерлар билан таъминлашга киришиш режалаштирилган. Айни пайтда «Махсустранс» корхонаси Осиё тараққиёт банки иштирокида қаттиқ маиший чиқиндиларни бошқариш бўйича инвестицион лойиҳа устидаги ишларни якунламоқда. Унда мавжуд 350 та пунктни реконструкция қилиш, 13,5 минг дона чиқинди контейнерларини сотиб олиш, қайта юклаш станцияларининг иккитасини реконструкция қилиб, биттасини ёпиш, Тошкент вилоятининг Оҳангарон туманида 30 га майдонда халқаро стандартлар бўйича янги санитар полигонни қуриш ва жиҳозлаш, шунингдек, санитар полигон ва қайта юклаш станциялари учун махсус машиналар ва механизмларни харид қилиш кўзда тутилган.

 Ер ости чиқинди контейнерлари

Навоий

Навоий шаҳрининг микротуманларидан бирида синов тариқасида маиший чиқиндиларни йиғиш учун ер ости контейнерлари ўрнатилди. Naveco номини («Навоий» ва «экологик» сўзларидан) олган лойиҳа ҳусусий «Тежамкорлик» ишлаб чиқариш корхонаси ташаббуси ҳисобланади. Металл чиқинди баклари ер остида 2 метр чуқурликда жойлашган. Улар юқорисига эшикча ва озиқ-овқат ва қаттиқ маиший чиқиндиларни алоҳида ташлаш кўрсатилган тахтачаси бўлган иккита устун ўрнатилган. Чиқинди ташувчи машинага уланадиган кўтариш механзми 1,5 дақиқада контейнерни юқорига олиб чиқиб, яна қайтадан шахтага олиб тушади

 Андижонда Бутунжаҳон саломатлик куни ҳафта давомида нишонланади

Андижон

Жаҳон Соғлиқни сақлаш ташкилоти 1948 йил 7 апрель куни ташкил топган. Ушбу сана Жаҳон саломатлик куни сифатида кенг нишонланади. Андижонда ушбу сана муносабати билан ўтказиладиган ҳафталик давомида, Андижон давлат тиббиёт институти профессор ўқитувчилари, тиббиёт муассасаларининг малакали мутахассислари барча ҳудудларда аҳолини тиббий кўрикдан ўтказиш, жумладан ижтимоий ҳимояга муҳтож бўлган кексалар, ногиронларни ҳам уй шароитида кўрикдан ўтказиб, даволаш ишларини олиб борадилар.

Наргис Қосимова

diz1

ЛАНДШАФТ ДИЗАЙНИ – ЭСТЕТИК ТАРАҚҚИЁТ МАҲСУЛИ

Бугун шиддат билан одим ташлаётган замонда муҳитни инсонийлаштириш, юмшатиш учун ландшафт дизайнининг ўрни ортиб бормоқда. Ландшафт – муҳит  дизайни бўлиб, у ўз ичига шаҳар хиёбонлари, истироҳат боғлари, кўча ва майдонлар, дам олиш жойларини лойиҳалашни қамраб олади. Ландшафт олмон тилидан олинган бўлиб,  Land – ер, schaft – манзара деган маънони англатади. Ландшафт дизайни  қадим замонларга бориб тақалади. Боғ ва истироҳат масканлари санъати қадимги Мисрда шакланган. Бунда боғлар уч қисмга: декоратив боғлар, ҳосилли боғлар ва ҳовли боғлар (томорқалар)га бўлинган. Инсон қадим замонларданоқ ўз турар жойи атрофини тартибга солишни бошлаган. Аввал бу йиртқич ҳайвонлар ва ноқулай об-ҳаво шароитидан сақланиш мақсадида қилинган. Кейинчалик инсоният тараққиёт натижаси ўлароқ, ўз уйи атрофини безаш ва қулайлаштириш, тартибга солишни бошлаган. Уй атрофига ўсимлик ва турли мевали, кўргазмали дарахтлар экилган. Кейинчалик боғ ва томорқалар безак функциясини бажара бошлаган.

Landwaftniy-disayn-dachnogo-uchastka-49

Ландшафт дизайни бўйича мутахассис нафақат дизайнни, балки  ҳудуд тупроғини, ўсимликлар ҳолатини яхши билиши, иқлим-шароитни ҳисобга олиши зарур. Ана шунда кўзланган натижага эришилади.

Корхоналарда ҳовли, хона ичи ёинки кутиш залларига қўйилган ўсимликлар инсон ва табиат ўртасида мулоқот ўрнатиши, чиройли шакли, хушбўй ҳиди ва инсон руҳиятига ижобий таъсир кўрсатиши билан муҳим аҳамият касб этади. Улар чанг ютиш, ҳавони юмшатиш ва ионлаштириш хусусиятга ҳам эга. Ўсимликлар хонадонларни безаш, шинам ва чиройли қилиш учун ҳам керак.

Бугун ландшафт дизайнида декоратив сунъий ўт қопламаси кенг қўлланилмоқда. Ландшафт дизайни учун сунъий ўт бошқа ҳар қандай сунъий қопламадан яхши ҳисобланиб, табиий ўтга ўхшаши билан ажралиб туради. Чунки у, деярли парваришни талаб этмайди. Сунъий ўт қопламасидан бино ичи ва ташида ҳам фойдаланиш мумкин. Ўт патлари узоқ муддат шаклини, эгилувчанлигини йўқотмайди, унинг тирик, ёрқин яшил ранги эса, кўп йиллар, ҳатто ноқулай об-ҳаво шароитида ҳам шундайлигича сақланиб туради. У боғлар, хусусий дала ҳовлилар, шаҳар кўчаларида ишлатилади. Деярли ҳар қандай иқлим шароитида, эсда қолувчи ландшафт композициясини яратишда дизайнерларга муайян усулларни қўллаш, шу билан бирга, ландшафт дизайнини яратишда сунъий ўтлардан фойдаланиш имконини беради. Табиий ўтни экиш, парваришлаш – суғориш, ўғитлаш, кесиш керак бўлади. Бундан ташқари, табиий майсазорни фақат йилнинг илиқ мавсумларида ўстириш мумкин. Сунъий майсазорларда ҳаммаси анча содда – ҳар қандай ҳавода ўзининг яшиллиги билан кўзни қувонтиради. Бундан ташқари, ташқи кўриниши бўйича сунъий ўт табиий майсазордан деярли фарқ қилмайди. Патининг узунлиги ва қалинлиги, ранг ва бошқа кўрсаткичлари бўйича ажралиб турадиган қопламанинг турли модификацияси эса, ажойиб дизайнерлик композицияларни яратиш имконини беради. Шунингдек, сунъий қоплама фойдасига айтиладиган муҳим омиллардан яна бири, унинг чидамлилиги ва ёйилмаслиги ҳисобланади. Шунинг учун синтетик майсазор ёрдамида яратилган ландшафт композицияси узоқ сақланади. Ушбу қоплама бугун теннис кортлари, стадионлар ва футбол майдонларидаги табиий майсазор ўрнини эгаллаб бормоқда.

Бугун шаҳримизда соғлом турмуш тарзига катта эътибор қаратилмоқда. Деярли ҳар бир мавзеда бир неча ўнлаб стадионлар барпо этилиб, ушбу қопламалар ёрдамида тез ва соз бунёд этилмоқда. Ушбу қоплама полиэтилен ёки полипропилен патидан, шунингдек, эластик асосдан ташкил топган. Уни ишлаб чиқариш гиламли қопламалар ишлаб чиқариш технологиясига ўхшаш. Шу билан бирга, сунъий ўт ишлатилган майдонлардан ҳар қандай ҳарорат ва об-ҳавода фойдаланиш мумкин.

Анвар ШЕРОВ

slide0215-2

Дунё «иссиқхона»га айланадими?

      063

Атмосферада  узоқ  вақтдан бери асосий  газларнинг  нисбатан  доимий миқдорлари  мавжуд  бўлиб,  сўнгги  йилларда  инсон  таъсирининг  кучайиши  натижасида  газлар  балансининг  ўзгариши   кузатилмоқда. Атмосферадаги азот  ва кислороднинг   миқдори жуда  катта  бўлишига   қарамасдан    салбий  таъсир   тобора  кўпайиб бормоқда. Кислороднинг  асосий  манбай  бўлган  ўрмонларнинг  майдони  тезлик  билан  қисқармоқда, океаннинг  нефть  маҳсулотлари  билан  ифлосланиши  фитопланктон   фаолиятига   таъсир  кўрсатмокда, қазилма  ёқилғидан фойдаланиш  жараёнида  ўнлаб  миллиард  тонна  кислород  сарф бўлмоқда. Бу жараёнлар   келажакда кислород  балансининг  ўзгаришига  олиб  келиши  мумкин. Охирги  150 йил  давомида  инсон  фаолияти натижасида   атмосферадаги углерод  кушоксиди (СО2) ортган. СО2  заҳарли  эмас,  ўсимликлар  учун   озуқа  ҳисобланади. СО2 қисқа  тўлқинли  қуёш  нурларини  ўтказади, лекин ердан   қайтарилган  тўлқинли  иссиқлик  нурланишини  ушлаб  қолади. Натижада  «иссиқхона  эффекти»  вужудга  келади. Ернинг  ўртача  ҳарорати (+15оС) 0,8-1оС га ошганлиги  қайд  қилинмоқда. Ёқилғининг  кўплаб  ишлатилиши  муаммони  кескинлаштиради. Атмосферада  метан (СН4) ва  азот  чала  оксиди (Н2О) миқдорининг  ортиши  газининг  «иссиқхона  эффекти» ни кучайтирмоқда. Бу  иқлим  ўзгаришини   келтириб  чиқармоқда. Иқлим  ўзгариши  буйича  халкаро  экспертлар   гурухи   фикрича, агар  ахвол  шундай   давом этадиган  булса  якин  50 йил ичида  ҳарорат  2-4 оС  га  ортиши  мумкин. Бу  музликларнинг  эриши  ва  қурукликни  сув  босиши, об-ҳаво  шароитларининг  кескин  ўзгаришишга  олиб  келиши  башорат  қилинади. Жаҳон  ҳамжамияти  иқлим  ўзгаришининг   экологик, иқтисодий, ижтимоий  ва  сиёсий  оқибатларини   тушинган  ҳолда  унинг  олдини  олиш  учун  илимий  тадқиқотлар,  турли   тадбирларни  амалга  оширмоқда. БМТнинг Иқлим  ўзгариши  тўғрисидаги Конвенцияси 1992 йили Рио-Де Жанейродаги атроф-муҳит ва ривожланиш бўйича Умумжахон  конференциясида 155 давлат томонидан имзоланган. 1997 йил 10 декабрда  имзоланган Киото Баённомасига мувофиқ алоҳида давлатлар ўз зиммасига  иссиқхона газларини чикаришни мажбуриятини олганлар ва зарур   тадбирларни  амалга   оширмоқдалар.

Ўзбекистон   худудида  ҳам  иқлим   ўзгариши  оқибатлари  кузатилмоқда. Иссиқхона  газларини   чикариш  сўнгги  йилларда  ҳар  йили   150-160  млн. тоннани ташкил қилади. Глобал  исиш  бундан  кейин  хам  экстремал  об-ҳаво  ҳодисалари,  яъни   қурғоқчиликлар ва  ёзнинг юқори ҳароратли  даврлари  сонининг  ортишига, сув ресурсларининг вужудга   келиш  режимида  ўзгаришига имкон тугдиради ва бу   мамлакатда  кушимча  салбий  оқибатларга олиб келиши мумкин. Ҳароратнинг ортиши  натижасида   қуруқ субтропик  ва  муътадил иқлим минтақалари   ўртасидаги  чегара  150-200 км  шимолга, баландлик  иқлим  зоналари 150-200 м  юқорига  сурилади. Совуқсиз  кунлар  8-15  кунга  ортади. Иқлимнинг  ўзгариши   туфайли  юқори ҳароратли кунларнинг  ортиши  ва  намлик  етишмаслиги  натижасида  ҳосилни  йўқотиш   сабзавот  экинларида  10-50%, пахтада 9-15%, шолида  10-20%, полиз  экинларида 10-30% ни ташкил  қилиши  мумкин. Иқлимнинг   кутилаётган  ўзгариши  Орол ва Орол  бўйида  қўшимча  салбий  оқибатлар: буғланишнинг ортиши, туз кўчишининг фаоллашуви, сизот сув заҳираларининг  камайиши, оқмас  куллар  минераллашувининг  ортиши, сув  хавзалари  ботқоқлашувининг  тезлашувига  олиб  келади. Амударё ва Сирдарё оқимининг  камайиши  кутилмокда. Бу Орол  танглигининг  янада  кучайишига ишора  қилади. Иқлим  ўзгариши  муаммосини  ҳал қилиш  унинг  оқибатларини   юмшатиш  буйича  самарали   чора   тадбирлар  кўриш  зарурлигини    тан  олиб, Ўзбекистон, ўз  устига  жахон  хамжамияти  олдида   маълум   мажбуриятларни  олиб, 1993 йили  БМТ нинг Иқлим ўзгариши  Конвенциясига  кушилади. 1998 йилнинг  ноябрида Ўзбекистон  Киото баённомасини  имзолади  ва  у  1999 йилнинг  20 августида  ратификация қилди. Ўзбекистонда  «Атмосферани  муҳофаза  қилиш  тўғриси»да махсус   қонун  қабул  қилинган. Қонунга  мувофиқ  атмосферага   салбий  таъсири  учун  корхоналар, ташкилотлар ва  муассасалар  учун  тўловлар   белгиланган  ва бошқа мажбуриятлар юкланган. Белгиланган меъёрдан  ортиқ  ифлословчи   бирикмаларни  чиқариш  учун  ҳам   тўловлар  белгиланган.

 

                                                                                                                

Ж.Кушбанов,

 

Қорақалпоғистон  Республикаси  Табиатни  муҳофаза   қилиш

  давлат  қумитаси  атмосфера   ҳавосини  муҳофаза  қилиш  

инспекцияси бош мутахассиси                              

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ЖАЙРА ИГНАЛАРИНИ ОТАДИМИ?

жайра1

Табиат ўзининг хилма-хил ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига эга. Ҳар бир тур ўзига хос тузилиши, хусусиятлари ва яшаш тарзи билан бир-биридан фарқ қилади. Буни айниқса ҳайвонот олами вакилларида яққол кўриш мумкин. Уларнинг тана тузилишидаги ўзига хосликлар узоқ йиллик эволюцион ривожланишлар натижасида пайдо бўлган ва бу ўзгаришлар ҳайвонларнинг яшаш муҳитига мослашишида ҳамда душманларидан ҳимояланишида муҳим аҳамиятга эга. Албатта, юртимиз табиатида ҳам шундай ҳайвонлар учрайди. Ўзбекистон Давлат табиат музейида шу каби жониворлар тулумлари мавжуд бўлиб, улардан бири жайрадир.

Жайра – сутэмизувчилар синфининг кемирувчилар туркумига мансуб ҳайвон бўлиб, ўзига хос ташқи кўриниши билан бошқа жониворлардан  фарқ қилади. Танасининг узунлиги 70-90 см., вазни 15 кг. гача етади. Бошқа кемирувчилардан фарқли ўлароқ, жайранинг танаси мўйна билан эмас, балки қалин игналар билан қопланган. Игнанинг диаметри 7-8 мм., узунлиги 30-50 см. бўлади. Елка қисмида йўғон игналари билан бирга ингичка узун, эгилувчан игналари ҳам бор. Игналарининг ранги оқ-қора ва қўнғир тусда, ичи бўш бўлгани учун улар жайрага оғирлик қилмайди. Шунингдек, бундай игналар жайра сувда сузаётганда унинг чўкиб кетмаслигини таъминлайди. Жайранинг танасида ҳаммаси бўлиб 30000 тагача игналар бўлади. Танасининг юз, қорин ва оёқ қисмлари юнг билан қопланган бўлиб, игналар бўлмайди. Олд оёқларида 4та, орқа оёқларида 5 та бармоқлари бўлади. Кўзлари кичик ва думалоқ, қулоқларининг шакли одам қулоқларига ўхшаш бўлиб, деярли кўринмайди. Барча кемирувчилар каби жайраларда ҳам курак тишлари кучли ривожланган, ҳатто, оғзи ёпиқ ҳолда ҳам сарғиш тишлари кўзга ташланади. Тишларининг умумий сони 20 та бўлиб, улар умри давомида ўсади ва емирилиб кетишини олдини олади.

Жайра ўтхўр ҳайвон бўлиб, тунги маҳал озиқланади. Қиш вақтида дарахт пўстлоғи, ёввойи ўсимликларнинг пиёзлари, илдизлари, уруғлари билан, баҳорда ўт-ўланлар билан, ёз ва куз ойларида маккажўхори, қовун ва тарвуз, пишиб етилган узум, тўкилган мевалар билан озиқланади. Жайралар йилда 1-2 марта, 2-4 тагача болалайди. Болалари кўзлари очиқ, тишлари ва игналари ривожланган ҳолда туғилади. Лекин игналари юмшоқ бўлиб, 1 ҳафта мобайнида қаттиқлашади. Она жайра болаларини 2 ҳафтадан 3 ойгача сут билан боқади. Шундан сўнг жайра болалари ўсимликлар билан озиқланишга ўтади. Жайралар ўртача 10 йилгача умр кўради. Тутқунликда 20 йилгача яшаши мумкин.

Жайра тоғ олди ҳудудларида, қуруқ қояли дараларда, дарё каналларининг ювилиб кетган чуқур жойларида учрайди. Инининг узунлиги 10 м.гача, чуқурлиги 4 м.гача бўлиб, бир неча “хонача”лардан иборат. Бу “хонача”лардан бири майса-ўтлар билан тўшалган бўлади. Жайра қишки уйқуга кетмайди. Қиш ойларида унинг фаоллиги сусаяди ва кўп вақтини инида ўтказади. Ёғингарчилик пайтларида бир неча кун яшаб турган жойини тарк этмайди. Жайра оч қолмаслик учун ўзининг инини аҳоли яшайдиган ҳудудларга яқин жойларда қуради. Тунда далаларга чиқиб, полиз экинлари билан озиқланиб, қишлоқ хўжалигига зиён келтиради.

Ўзбекистонда Сурхондарё, Қашқадарё, Сирдарё, Жиззах, Тошкент, Самарқанд вилоятлари ҳамда Фарғона водийси ҳудудларида учрайди.

Жайра ҳақида “игналарини отади” деган ибора бор. Аслида унинг узун игналари терисига мустаҳкам бирикмаган бўлиб, душмандан қочганда маълум бир қисми тушиб қолади. Бундан ташқари, жайра ўзига хос усулда ҳимояланади. Агар унга ит ҳужум қилса қоча туриб, бирданига тўхтаб қолади. Шунда игналар унга санчилиб қолиши мумкин. Чунки у тўхтабгина қолмай, орқага тисланади ва игналари душманга санчилади. Орадан ҳеч қанча вақт ўтмай, яна югуриб кетади. Игналари санчилган душмани жойида қолверади. Бу жуда тез содир бўлади. Уни кузатиб турган одамларда эса жайра ҳудди ўқотар қуролдан фойдалангандек таассурот қолдиради.

Жайра ҳақидаги яна бир афсоналардан бири бу унинг “игналари заҳарли” деган маълумотдир. Лекин жайранинг игналари заҳарли эмас. Игналар санчилган жой тез яллиғланиб, секин битади. Бунинг сабаби, жайра игналари ифлос бўлиб, ундаги микроблар жароҳатнинг яллиғланишига олиб келади.

Музейга ташриф буюрувчилар ҳайвонот оламининг ўзига хос вакиллари экспонатлари билан яқиндан танишиб, қизиқарли маълумотларга эга бўлишлари мумкин.

С.Абдуллаев,

 Ўзбекистон Давлат табиат музейи Илмий-маърифий бўлими бошлиғи.

 

 Н.Исломова,  илмий ходим 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аутизм-у-детей1

“ЁМҒИР БОЛАЛАРИ” ЁХУД АУТИЗМ КАСАЛЛИГИ ХУСУСИДА

2 апрель –Халқаро аутизм муаммоси ҳақида хабар бериш куни

autism

Инсоннинг фарзанди соғлом тўғилсин, соғлом улғайсин экан. Шундагина  ота-она фарзандининг камолидан умидвор бўлади, унинг юриши, туриши, кулишидан баҳра олади, хурсанд бўлади. Аммо ХХ аср бир қатор даво билмас касалликлар қаторига яна бир офатни- болалар аутизмини қўшди.  2005  йили БМТнинг Бош Ассамблеяси томонидан дунёда аутизм билан касалланган болалар сони ортиб бораётганлиги, аммо унинг давоси ҳануз топилмаганлигидан ташвишланиб 2 апрелни Халқаро аутизм муаммоси ҳақида хабар бериш куни сифатида нишонлашни таклиф этди. Чунки касалликни бир қарашда аниқлаш қийин. Ташхис қўйилгач эса, аксариат ота-оналар нима қилишни билмай қолишади, шифокорлар эса бош чайқашади.

Албатта аутизм ўтган асрларда ҳам мавжуд бўлиб, унинг сабабларини шифокорлар тушинтириб бериша олмаган, оддий инсонлар эса аутистларга ғайриоддий инсонлар сифатида қарашган. Касаллик тарихига назар ташлайдиган бўлсак XVIII асрда француз ёзма манбаларида аутизм  билан касалланган инсонлар тилга олинади. 1798  йили шундай 12 ёшли болани шифокор  Жан Итар даволашга ҳаракат қилади ва унда ижтимоий кўникмаларни ҳосил қилиш учун махсус таълим дастурини ишлаб чиқади.

«Autismus» термини швейцариялик руҳшунос Эйген Блейлер томонидан 1911 йили муомалага киритилган. Ушбу тушунча юнон тилидан олинган  бўлиб αὐτός — «мен», демакдир, яъни беморнинг ўзликка кетиши ва атрофдагиларга эътибор бермаслиги назарда тутилади. Бугунги кунда мазкур тушунча том маъносида  1938 йили  веналик Ганс Аспергер томонидан  “Руҳий ноодатий бола”  сарлавҳали илмий мақоласида тушинтириб берилади. 1944  йили Аспергер касалликни алоҳида “Бола ёшида аутистик психопатия” мақоласида таҳлил этади ва кейинчалик касаллик Аспергер синдроми номини олади. Ушбу касалликни тадқиқ этган шифокор Лео Каннер Жон Хопкинс госпиталида  фаолият юритар экан, 11 нафар аутизм билан касалланган болаларни кузатади ва  инглиз тилига «аутизм»  терменини киритади.

Афсуски, бугунги кунга қадар касалликнинг келиб чиқиш сабаблари тўлиқ ўрганилмаган. Зеро, аксарият ҳолатларда соппа-соғ тўғилган болаларда вақт ўтиши билан ушбу касаллик кузатилади. Бу эса ота-оналарни жиддий ташвишга солмоқда.

Аутизм – бу руҳий касаллик ҳисобланади ва бундай инсонлар ижтимоий мулоқотдан қочишади, бир хил ҳаракатларни такрорлайверишади. Кўп ҳолатларда касаллик бола уч ёшга тўлгачгина намоён бўла бошлайди.

Ҳўш, аутизм билан касалланган инсонлар нимани ҳис қилишади? Тасаввур қилинг сиз ҳис қилаётган нарсалар бир неча юз ҳаттоки минг маротаба кичрайган ёки катталашган бўлса, енгил тегинишлардан ҳам оғриқ сезсангиз ёки қаттиқ урилиб кетсангизда, ҳеч нарса сезмасангиз. Ёрқин рангнлар сизни қўрқитса, шовқин, баланд мусиқа овозидан даҳшатга тушсангиз, сиз билан суҳбатлашаётган одамнинг оддий сўзларини ҳам тушунмасангиз…

Аутизм билан касалланганлар таҳминан ана шундай дунёда яшашади. Буни кўп йиллик тадқиқотлар асосида бир Германия, Англия, Россия, АҚШ шифокорлари исботлашди. Аутизм билан оғриган инсонлар аксарият ҳолатда ўз таналарини бошқара олмайдилар, чунки касалликдаги энг даҳшатли ҳолат инсон “мен”ини унутади. Дунё унга бефарқ бўлиб қолади, хаттоки энг қадрдон инсонлари, ота-онаси ҳам…

Ҳали мазкур касалликнинг сир асрорлари тўлиқ очилмаган, белгилари  тўлиқ намоён этилмаган. Аутизмга дучор бўлган болаларнинг баъзилари буткул гапиришдан воз кечишса, бошқалари китоблар, мультфильмлардан тинмай иқтибослар келтиришлари мумкин. Аутизм бу ўзликка чўкишдир ва ана шу ўзликни англаб етмасликдир. Аутист бола мураккаб математик масалаларини ечган ҳолда, оддийгина пойафзалини кия олмаслиги мумкин. Узлигига чўккан бола  ана шу дунёсини бошқалардан ҳимоя қилишга ҳаракат қилади, чунки ҳар қандай ўзгариш унда қўрқув уйғотади.

Юртимизда мазкур касаллик мавжудлиги 2010 йилда расмий равишда қайд этилди.  Бунга илк маротаба 10 яшар  ўғли Мухаммадали  аутизм касаллигига чалинган Фарход Ортиқбоев эришди. Кўплаб шифокорларга учрашиш, боланинг ўзгариб қолганлиги, у ҳақиқатан ҳам касал эканлиги борасидаги ташхислардан сўнг Муҳамадалига ногиронлик берилди.

Бугунги кунда аутизм билан касалланган болалар  Республика болалар ижтимоий мослашуви марказида педагогик, юридик, ижтимоий соҳаларда, диагностика, ортопедик ва неврологик даволанади ҳамда реабилитация бўйича ёрдам кўрсатилади. Шунингдек “Сен ёлғиз эмассан”  Республика жамоат болалар жамғармаси ҳамда Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан  2014 йилдан бошлаб “Аутизм: инновацион ёндашув ва ҳаракатлар стратегияси” деб номланган халқаро илмий-амалий конференция ўтказилиб, унда шифокорлар эътиборини аутизм касаллиги муаммоларига  қаратилмоқда.  Конференция материалларида қайд этилишича аутизмга мойил болалар аксарият ҳолатларда узиикун компьютер ёнида ўтиришдан, виртуал дунёга муккасидан кетишдан ёхуд мия фаолиятини бузилишга олиб келадиган турли хил вирусли касалликлар билан оғришдан ҳам вужудга келиши мумкин. Халқаро амалиётда   ота-оналар учун болаларини доимий равишда кузатиш тавсия этилиб,  улар ўз фарзандларида қуйидаги белгиларни кўрсалар, дарҳол шифокорларга мурожаат этишлари тавсия этилади:

-  болани  исми билан чақирганингизда у қарамайди;

-  нима истаётганини тушинтириб бера олмайди;

-  ривожланишда бир оз орқада қолади;

-  баъзида гапларни эшитмайди:

-  у ёки бу ўйинчоқ билан қандай ўйнашни билмайди;

-  визуал алоқани қийинчилик билан ўрнатади;

-  бошқаларга жилмаймайди;

-  гўдак 12 ойлигида ҳам индамайди, жилмаймайди, атрофга  қизиқибь, боқмайди;

-  16 ойлигида ҳам алоҳида сўзларни айта олмайди;

-  2 ёшида ҳам гапира олмайди ва ҳоказо.

Тошкент тиббиёт академияси даволаш иши факультетининг талабаси Амаль Мухамадиеванинг фикрича, инсонлар аутизмни нотўғри талқин қиладилар. Бугунги кунда аутизмни тўлиқ даволаб бўлмайди, аммо  вақтида ташхиси аниқ бўлган болани ривожлантиришида тенгдошларидан орқада қолмаслиги учун, уни қўллаб-қувватлаш, кўпроқ эътибор бериш, шифокорлар маслаҳатларига риоя этиш зарур, дейди А.Мухамадиева.

Руҳшунос М.Аҳмедованинг фикрига кўра эса, бундай болаларни ўқитишда инклюзив таълим усулларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Чунки бола ўқитувчига аста-секинлик билан ўрганиб, доимо ёнида бўлган онасини кўриб тинчланиши ва таълим олишга тайёр бўлиши мумкин. Албатта инклюзив таълим орқали болада ижтимоий мулоқот кўникмалари шакллантирилади. Албатта таълим жараёнини бошлашдан олдин мутахассис-шифокор билан   маслаҳатлашиш зарур.

Халқаро аутизм муаммоси ҳақида хабар бериш куни аутизм касаллиги тўғрисидаги турли хил афсоналарга чек қўйиши,  индамаслиги, доимо ғамгинлиги боис “ёмғир болалари” номини олган аутист болалар муаммоларига жамоатчилик эътиборини қаратиш, ота-оналар, шифокорлар, бевосита касаллик тадқиқоти билан шуғулланувчи турли хил мутахассисларнинг ҳаракатларини бирлаштириш имконини беради.

Наргис ҚОСИМОВА