Экологик назорат бўйича жамоатчи инспекторлар ўқитилмоқда

7140546c1115300

Жорий йилнинг 23 сентябрь куни Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ташаббуси билан Экологик назоратнинг жамоатчи инспекторларини махсус тайёргарликдан ўтказиш ишларини мувофиқлаштириш мақсадида 2 кунлик ўқув-семинар ташкил этилди.

Унда, қўмита масъул ходимлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ходимлари, ўқув-семинар тингловчилари, маърузачилар ва ОАВ ходимлари иштирок этишди.

Ўқув-семинардан кўзланган асосий мақсад – ўқув-семинар тингловчиларига экологик назоратнинг жамоатчи инспекторининг ваколатлари, мажбуриятлари, жамоатчилик экологик назоратини амалга оширишнинг усул ва йўллари, унинг натижаларини расмийлаштириш, давлат органлари билан ҳамкорликни амалга оширишни англатишдан иборат.

Таъкидландики, жаҳонда саноатнинг жуда тез ривожланиши оқибатида атмосферага чиқарилаётган чиқиндиларнинг умумий ҳажми бир неча баробар ортди. Ҳар йили атмосферага 90 миллион тоннадан ортиқ заҳарли газлар – карбонат ангидрид, азот оксиди, углеводород, бензапирен, қўрғошин чиқарилади. Ҳозирги вақтда фақат ҳаво эмас, сув, тупроқ ҳам ифлосланиб бормоқда. Ташланган чиқиндиларнинг айримлари тез парчаланиб кетса, айримлари учун бу жараёнга юз, минг, миллион йиллар талаб қилинади.

Мамлакатимизда эса табиатдан оқилона фойдаланиш, унинг бойликларини муҳофаза қилиш, табиат билан инсон ўртасидаги муносабатларни тартибга солиш борасида тегишли қонунларни ишлаб чиқиш ва ҳаётга тадбиқ этишга катта эътибор берилмоқда. Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида «Фуқаролар табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар» (50-модда), «Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир» (55-модда) деб белгилаб қўйилган. Бош қомусимизда қайд этилган мазкур моддалар давлат ва жамиятнинг, хусусан, фуқароларнинг табиат олдидаги бурчи, масъулияти, мажбурияти ва табиат бойликларидан фойдаланиш ҳуқуқини яққол намоён этади.

Ўқув-семинарда маърузачилар томонидан “Экологик назорат соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва унинг асослари”, “Жамоатчилик экологик назоратининг назарий ва амалий жиҳатлари”, “Ер ресурсларини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасида жамоатчилик экологик назорати”, “Чиқиндилар бошқаруви соҳасида жамоатчилик экологик назорати” каби мавзулар қамраб олинди.

Таъкидландики, 1992 йилда Рио-де-Жанейро шаҳрида ўтказилган БМТнинг Атроф-муҳит масалаларига бағишланган конференцияси атроф-муҳит муҳофазаси йўналишидаги муҳим воқеалардан бири бўлди. Шундан сўнг юртимизда «Алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудлар тўғрисида» (1993), «Ер ости бойликлари тўғрисида» (1994), «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида» (1996), «Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида», «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида», «Энергиядан оқилона фойдаланиш тўғрисида» (1997), «Ўрмон тўғрисида»ги (1999) каби қатор қонунлар қабул қилинди.

Шунингдек, Ўзбекистон БМТ ташаббусларини қўллаб-қувватлаган ҳолда, мазкур ташкилотнинг Иқлим ўзгариши тўғрисидаги Доиравий конвенцияси, Озон қатламини ҳимоя қилиш бўйича Вена конвенцияси ва унга киритилган тузатишларга қўшилган, Иқлим ўзгариши тўғрисидаги Доиравий конвенцияга қўшимча тарзда қабул қилинган Киото протоколини имзолаган.

Маърузачилар томонидан ҳали жаҳонда ҳам, юртимизда ҳам табиатни муҳофаза қилиш, табиат бойликларидан оқилона фойдаланиш борасида ҳал этилмаган муаммолар бисёр эканлиги, уларни бартараф қилиш кўп жиҳатдан аҳолининг табиат муҳофазаси, табиат билан боғлиқ қонуниятлар ҳақидаги билимига боғлиқлиги, фуқароларнинг экологик онги қанчалик юксак, билим даражаси қанчалик юқори бўлса, табиатдан фойдаланиш маданияти ҳам шунчалик ортиши алоҳида қайд этилди.

Шунингдек, бу борадаги зарур билимларни ўрганиш, уларга қатъий амал қилиш ва салбий ўзгаришларнинг олдини олиш ҳозирги кунда энг долзарб вазифалардан бири эканлигига ҳам алоҳида урғу бериб ўтилди.

Таъкидландики, экологик муаммолар моҳиятини чуқур англаб етиш ҳамда уларни тўғри ҳал этиш жамиятнинг ҳар бир аъзоси учун муҳим вазифа, ҳаётий заруратга айланиши лозим.

Ўқув-семинар давомида таъкидландики, яна бир оғриқли нуқталардан бири бу – ноқонуний чиқиндихоналар фаолияти. Яшаб турган жойимизни турли чиқиндилар билан ифлослантириш, аввало, ўзимиз, қолаверса, келажак авлод соғлиғига салбий таъсир этади. Афсуски, баъзи фуқароларимиз, ҳатто айрим мансабдор шахслар ҳам бу масалага панжа орасидан қарашади.

Республикамизда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш устидан олиб борилаётган назорат самарадорлигини ошириш, бу борада жамоатчилик билан ҳамкорликни йўлга қўйиш мақсадида 2013 йил 27 декабрда Ўзбекистон Республикасининг «Экологик назорат тўғрисида»ги Қонуни қабул қилингани айни муддао бўлди. Ушбу Қонуннинг асосий мақсади экологик назорат соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборат.

Қонунга кўра, ер, ер ости бойликлари, сув ресурслари, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси, атмосфера ҳавоси, атроф-муҳитга таъсир кўрсатувчи табиий ва техноген манбалар, фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига таҳдид солиши мумкин бўлган фаолият, ҳаракат ёки ҳаракатсизлик экологик назорат объектлари сифатида белгилаб қўйилган.

Шунингдек, Қонунда экологик назорат субъектлари рўйхати ҳам келтирилган бўлиб, улар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, махсус ваколатли давлат органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, давлат ва хўжалик бошқаруви органлари, хўжалик юритувчи субъектлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ва фуқаролардан иборатдир.

Тадбирда экологик муаммолар бошқа барча муаммолар сингари инсоннинг ички олами, унинг маънавий дунёси қай даражада эканлиги билан боғлиқ бўлиб, инсон ички дунёсининг ташқи дунёдаги акси сифатида қаралиши кераклиги,  ҳозирда юзага келган экологик ҳолатни инсон руҳидаги маънавий кемтикликнинг, замондошларимиз дунёқараши ва онгидаги муайян бўшлиқнинг натижаси, дея қайд этиш мумкинлиги эътироф этилди.

Ўқув-семинарнинг 2 куни бутунисича амалий машғулотларга бағишланди. Унда атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш соҳасида қонунбузарликнинг олдини олиш, аниқлаш ва уларга чек қўйиш, сув ва сув ресурсларини муҳофаза қилиш соҳасида экологик ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, аниқлаш ва уларга чек қўйиш, ер ва ер ресурсларини муҳофаза қилиш соҳасида экологик ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, аниқлаш ва уларга чек қўйиш каби қатор экологик муаммоларга ўқув-семинар тингловчилари ўз фикр-мулоҳазаларини билдирдилар.

Тадбир якунида ўқув-семинар тингловчилари ўзларини қизиқтирган барча саволларга тўлиқ ва атрофлича жавоб олишди. Шундан сўнг, уларга тантанали равишда Табиатни муҳофаза қилиш қўмитасининг сертификатлари топширилди.

Табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси  Ахборот хизмати

 

ЎЗБЕКИСТОН ҚЎРИҚХОНАЛАРИ

03-02-2015_08_uzb_rus

Ўзбекистонда алоҳида муҳофаза қилинадиган худудларнинг тўртта асосий тоифалари мавжуд;

-        давлат қўриқхоналари

-        давлат миллий боғлари

-        давлат буюртмалари (хоналари)

-        давлат табиат обидалари, ёдгорликлари

Ҳозирги кунда алоҳида муҳофаза қилинадиган худудлар тизимига 2164 кв.км майдонни эгаллаган тўққизга давлат қўриқхоналари, 6061кв.км майдонли иккита миллий боғ, 12186,5 кв.км майдонли тўққизта давлат буюртмахоналари ва ноёб ҳайвон турларини кўпайтириш бўйича битта республика экологик маркази киради.

images

Қўриқланадиган худудларнинг умумий майдони 20520 кв.км ёки бу барча республика худудининг 4,6% ни ташкил этади. Аммо фақат 8225 кв.км ёки республикадаги майдонларнинг 1,8% узоқ муддатли ёки жиддий муҳофаза қилинадиган худудларга ажратилган.

Ўзбекистонда биологик хилма-хилликни сақлашда Давлат қўриқхона-ларининг аҳамияти каттадир. Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро иттифоқ-ининг 1 – тоифасига кирадиган қўриқхоналарда ҳар қандай хўжалик фаолияти таъқиқланади. 2 – тоифага кирадиган Миллий боғларда ерлардан қишлоқ хўжалик, рекреция, туризм мақсадларида фойдаланилади.

 

Чотқол биосфера қўриқхонаси.

1947 йили ташкил қилинган. Майдони 45739 га, шундан 6586 га ўрмонзор, 7047 га ўтлоқзор. 81 га сув хавзалари. Қўриқхона худудида 1060 та ўсимлик тури, 168 тур қушлар, 32 тур ҳайвонлар мавжуд. Қўриқхонада 69 киши хизмат қилади. Улардан 34 таси қўриқхонани қўриқлаш бўйича назоратчи, 14 таси илмий ходимлардир. Қўриқхона тошкент вилоятида жойлашган. Мақсади Ғарбий Тяншон тоғи экотизимларини сақлаш ва атроф муҳитининг мониторингини олиб бориш. 1986 йили жаҳон биосфера қўриқхоналари тизимига киритилган.

Чотқол биосфера қўриқхонаси мухофазасини таъминлаш мақсадида Глобал экологик Жамғарма ва жахон банкининг ғарбий Тяншон биологик хилма хиллигини сақлаш чегаралараро лойихаси ва Тасиснинг Ғарбий Тяншон биологик хилма-хиллигини сақлаш давлатлараро лойиҳалари иш олиб бормоқда.

Ҳисор давлат қўриқхонаси.

1983 йил ташкил этилган. Майдони 80986,1 га. Шундан 12203 га ўр-монзор, 27450 га ўтлоқзор, 171 га сув хавзалари. 870 хил ўсимлик турлари, 140 дан ортиқ ҳайвонлар бор. Қўриқхона штатида 56 ходим. Улардан 35 киши қўриқхона бўйича назоратчи, 8 киши илмий ходим. Қўриқхона Қашқадарё вилояти Ҳисор тоғ тизмасининг ғарбида жойлашган. Мақсади: табиий комплекслар ва Ҳисор тоғ тизмаси экотизмларини сақлаш.

 

 

Зомин давлат қўриқхонаси

1960 йил ташкил этилган. Мақсади: арча ўрмонлари ва улардаги ҳайвонларни илмий жиҳатдан ўрганиш ва муҳофаза қилиш. Жиззах вилоятининг Зомин тумани, Туркистон тоғ тизмасининг шимолида жойлашган. 1760-3500 м.баландликда жойлашган тоғ-арчали экотизимлар қўриқланади. 750 дан ортиқ ўсимлик турлари мавжуд.

 

Нурота давлат қўриқхонаси

1975 йил ташкил этилган. Жиззах вилоятининг Фориш тумани. Нурота тоғ тизмасининг шимолида жойлашган. Майдони 17752 га. Шундан 2529 га ўрмонзор. Ходимлари: 29 давлат назоратчиси. Мақсади: ёнғоқнинг қимматбахо турларини, халқаро “Қизил китоб”га киритилган Северцев қўйларини кўпайтириш ва муҳофаза қилиш. Қўриқхонада ўсадиган ёнғоқдан ташқари бу ерда 650 дан ортиқ ўсимлик турлари мавжуд. Уларнинг айримлари эндемиклардир. Реликтлардан шарқий биота ва зарафшон арчасининг ноёб турлари ва Регел ноклари учрайди.

 

Сурхон давлат қўриқхонаси.

Икки мустақил бўлимдан иборат: Орол-Пайғамбар (Ҳозирги чегарада қийин аҳвол сабабли фаолияти тўхтатилган). 1971 йил ташкил этилган. Амударё хавзасига хос бўлган водий-тўқайли экотизимга эга. Майдони 3093 га, 964 га ўрмонзор. Қўриқхонанинг ушбу қисмини ўзига хос ҳайвонот дунёсига эга бўлган тўқай ўрмонзорларининг сифатида асраб қолишдан иборатдир.

Кўхитанг 1987 йил ташкил этилган. Тоғ-ўрмонли экотизимни ифодалаб, Ўзбекситоннинг жанубий қисмига хос бўлган табиий шароитга эга. Майдони 24583 га. 800 дан ортиқ ўсимлик, 290 дан ортиқ қуш ва 20 дан ортиқ ҳайвон турлари бор. Иккала қўриқхона ҳам Сурхондарё вилоятида жойлашган.

 

Қизилқум давлат қўриқхонаси.

1971 йил ташкил қилинган. Бухоро вилоятида жойлашган. Майдони 10141 га, шундан 5144 га ўрмонзор, 6964 га қумлик жойда ва 3177 га Амударё хавзасида жойлашган. Асосий эътибор Бухоро буғусига қаратилган. 1971 йилдаги (20 бошдан) ҳозирга қадар 200 бошгача кўпайди. Штати 10 назоратчи.

 

Бодай-Тўқай қўриқхонаси.

1971 йил ташкил этилган. Қорақалпоғистон республикасида жойлашган. Майдони 6462 га, шундан 3975 га ўрмонзор, Амударёнинг ўнг тарафида. Беруний ва Кегайли туманлари худудларида жойлашган. Қўриқхона  Амударё сувининг ўзгариб туришини ҳисобга олган ҳолда тўқай ўрмонларини ва ҳайвонот оламини муҳофаза қилиш учун ташкил этилган. Ўрмонзор қўриқхона майдонининг 70 % эгаллаган. Ҳайвонот олами: 91 дан ортиқ қуш турлари. 15 хил балиқ ва 15 хил сут эмизувчилардан иборат. 1975 йили қўриқхонага учта Бухоро буғиси келтирилган эди. 1995 йилга келиб уларнинг сони 18 тага етди ва 1996 йили шулардан 6 таси Зарафшон қўриқхонасига  қайтарилди.

 

Зарафшон қўриқхонаси.

1975 йил ташкил топган. Самарқанд вилоятида жойлашган. Майдони 2352 га, шундан 860 га ўрмонзор, ўрмон билан қопланмаган қисми эса 725 га. Қўриқхона худди тасмага ўхшаб 45 км. Узунликда Зарафшон дарёси бўйлаб тизилган. Мақсад: тўқай комплексини қўриқлаш, облепихани сақлаш, Зарафшон қирғовулини кўпайтириш ва сақлаш. Ҳозирги кунда уларнинг сони 4000 дан ортиқ. Штати 8 та назоратчи.

Ўзбекистондаги қўриқхоналар қишлоқларга жуда яқин жойлашган. Ҳисор қўриқхонаси яқинида 14 қишлоқ жойлашган. Чотқол қишлоқларда 26 мингдан ортиқ аҳоли истиқомат қилади. Қўриқхоналар атрофида ҳимоя (бефер) зонаси ажратилмаган. Натижада аҳолининг кучли таъсири кузатилади. Аҳоли ва қўриқхона ўртасидаги қарама қаршиликларни камайтириш, аҳолини қўриқхонани бошқариш фаолиятига жалб филиш асосий вазифалардан ҳисобланади.

 

Чотқол давлат биосфера қўриқхонаси.

Мамлакатнинг барқарор ривожланишини таъминлаш учун инсоннингҳар қандай хўжалик фаолияти таъқиқланган алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудлар камида 10 % майдонни ташкил қилиши лозим. Ўзбекистондаги табиий экотизимлар ва биологик ҳилма-хилликни сақлашда энг мухим ахамият касб этадиган мавжуд 9 қўриқхона мамлакат ҳудудининг 1,4 % ни ташкил қилади.

1947 йилда ташкил қилинган, марказий Осиёдаги энг кекса қўриқхоналардан бири бўлган Чотқол биосфера қўриқхонаси жахон аҳамиятидаги биологик хилма-ҳилликка эга Ғарбий Тяншан тоғ тизимида жойлашган ягона республика қўриқхонаси ҳисобланади.

Чотқол қўриқхонасида марказий Осиё тоғ экотизимларининг фақатгина шу ҳудудда учрайдиган эндемик ва камёб ўсимлик ҳамда ҳайвон турлари муҳофаза қилинади. Шунинг билан бирга Чотқол қўриқхонаси сув ресурслари шаклланадиган, унинг бирламчи манбаларини муҳофаза қиладиган, тоғ ён бағирларини емирилишдан сақлашда етакчи роль ўйнайдиган тоғ ўрмонларининг катта қисми тўпланган ҳудуд ҳисобланади.

Регионал даражада Чотқол қўриқхонасининг географик ўрни муҳим бўлиб, Қозоғистондаги Оқсув-Жабоғли, Қирғизистондаги Саричелек ва Бешорол қўриқхоналари ҳалқасида жойлашганлиги йирик ҳайвонларни сақлашни таъминлашда ўта зарур экологик йўлакларни ташкил қилишда алоҳида аҳамият касб этади. Ноёб тоғ даштларнинг қадимги тўртламчи реликт жамоалари, ёнғоқли мевазор ўрмонларни сақлашда Чотқол қўриқхонасининг ахамияти бенихоя юқоридир.

Қўриқхона ташкил қилинмасдан илгари унинг ҳудуди инсоннинг кучли таъсирида бўлган. Мол боқилаган, дарахт кесилган, ов қилинган ва ундаги ўзгаришлар 50 йилдан ортиқ  вақт давомида деярли табиий ҳолига қайтган. Чотқол қўриқхонаси дастлаб 22400 гектарда тоғ-ўрмон қўриқхонаси сифатида ташкил қилинган, 1952 йилда 11300 гектарга қисқартирилган ва 1960 йилда 24100 гектарли майдонтол бўлим ҳисобига катталашган.

Чотқол қўриқхонаси Тошкент шахридан 60 км. Шимоли – шарқда, тошкент вилоятининг бўстонлиқ ва Паркент туманлари ҳудудида жойлашган бўлиб, икки алоҳидаги Бошқизилсой ва Майдонтол бўлимларидан иборатдир. Бошқизилсой бўлими Чотқол тизмасининг жануби – ғарбий ён бағирларида, 1100-3247 м баландликларда 11018 га майдонни эгаллайди. Майдонтол бўлими Чотқол тизмасининг шимолий қисмидаги бориш қийин бўлган ён бағирларида, 1200-3800 м. Баландликларда 24706 га майдонни эгаллайди ва Бошқизилсойдан деярли 30 км, узоқликда жойлашган.

Қўриқхона алоҳида юридик шахс мақомига эга бўлиб, Угом – Чотқол табиий миллий боғи таркибига киради. Чотқол қўриқхонасининг идораси Тошкент шаҳридан 35 км масофада, туман маркази Паркент шаҳрида жойлашган.

Ўзбекистон қўриқхоналари ичида Чотқол биосфера қўриқхонаси энг кўп аниқланган турлар сонига эга. Уларнинг орасида қўриқхонадан ташқарида сақлаб қолиш амалда мумкин бўлмаган ўнлаб эндемик ва ноёб турлар бор. Қўриқхонада кўплаб маданий ўсимликларнинг қадимги аждодлари сақланган ва селекция учун қимматли генофонд ҳисобланади.

Қўриқхона ҳудудида ва унинг яқин атрофида кўплаб маданият ёдгорликлари сақланиб қолган. Майдонтол бўлимида, Тераклисой қирғоқлари ва Қорақуш дарасида, Бошқизилсой дарёси ёқасидаги қоя тошларда қадимги инсонларнинг ибтидоий жамоа тузумида мансуб, катта илмий аҳамиятга эга бўлган петрлофлар сақланиб қолган. Тош битикларда ўнлаб асрлар олдин шу ерда яшаган инсонлар, ҳайвонлар акс эттирилган.

Энг дастлабки расмлар эрамиздан аввалги 1-2 минг йилликларга тегишли деб тахмин қилинади. Петроглифлар юзлаб йиллар олдин бу ҳудуднинг ҳайвонот дунёси ранг-баранг ва ниҳоятда бой бўлганлигидан далолат беради. Қадимги аҳоли яшаш жойлари, ов ва мехнат қуроллари қолдиқлари бу ҳудудда палеолит давридан бошлаб қайд қилинади.

Чотқол қўриқхонаси ҳудудини биологик ўрганиш. Тарихи 1936 йилдан бошланган. Илмий экспедициялар ва тадқиқот ишларида А.Э.Регель, С.И.Коржинский, А.П.Федченко, П.а.Баранов, Н.А.Северцов, Л.Н. Кашкаров, А.Я.Бутков, П.А.Гомалицкий, С.Е.Коровин, И.И.Гранитов, Т.З.Зохидов, В.П.Курбатов, Е.П.Русанов, Р.Н. Мекленбурцев, В.М.Савич, М.Б.Дошанов, У.Н.Неъматов ва бошқа таниқли олим ва мутахассислар қатнашган. Қўриқхона идораси қошида ташкил қилинган музейда қўриқхонани ўрганиш тарихи ва Ғарбий Тяншаннинг бой табиатига бағишланган экспонатлар, илмий ишлар ўз ўрнини топган. Аҳоли ўртасида тушунтириш – тарғибот ишларини олиб боришда музейнинг аҳамияти катта ҳисобланади.

Қўриқхонанинг мақсади типик ва ноёб табиат комплексларини, ўсимлик ва ҳайвонлар генофондини муҳофаза қилиш ва ўрганиш, табиатни муҳофаза қилиш жараёнлари ва ҳодисаларининг мониторингини ташкил этиш ҳисобланади ва унга қуйидаги вазифалар юклатилган:

  • муҳофаза остига олинган табиат комплексини асл ҳолида тўлалигича сақлаш;
  • табиий жараёнлар мониторингини амалга ошириш, биологик хилма-хилликка салбий таъсир сабабларини аниқлашга йўналтирилган илмий-тадқиқотлар ўтказиш ва бу салбий таъсирларни юмшатувчи ёки бартараф қилувчи мос фаолиятларни белгилаш. Бундан ташқари Чотқол қўриқхонаси Ғарбий Тяншан табиатини эталон сифатида, биологик хилма-хилликнинг умумий муаммоларини ташқи илмий муассасалари томонидан фундаментал тадқиқ қилиш учун мўлжалланган.

Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро Иттифоқининг таснифига кўра қўриқхона қатъий муҳофаза қилинадиган ҳудуд – 1а тоифасига киритилган ва унинг ҳудудида ҳар қандай хўжалик фаолияти таъқиқланади. Қўриқхона ҳудуди 35724 га, шу жумладан ўрмонлар – 6586 га, ўтлоқлар 7047 га, сув хавзалари 81 га.

Қўриқхонада ердан фойдаланилмайди, мевалар терилмайди, бегона-лар киритилмайди. Дам олиш, туризм мақсадларида фойдаланилмайди.

ЮНЕСКО нинг 1993 йил 15 февралдаги қарорига мувофиқ Чотқол қўриқхонасига биосфера қўриқхоналари халқаро тўрининг бир қисми деб тан олинган ва қиёслаганда инсоннинг атроф муҳитга таъсири натижаларини белгилаш мумкин бўлган эталон ҳисобланади.

 

Табиий шароитлари.

Қўриқхона ҳудуди турли баландликларда (альп ўтлоқларидан) тоғ музликлари ва қор билан қопланган қояли чўққиларгача) жойлашганлиги туфайли унинг табиий иқлим шароитлари ҳам баландлик минтақаларига бўлинган.

Ҳудуднинг иқлими кескин континентал, суткалик, ойлик, йиллик ҳа-роратларнинг катта тебранишлари, ёғинлар миқдорининг ўзгарувчанлиги характерлидир. 1200 м. Баланликда жойлашган Бошқизилсой метеоролик станцияси маълумотларига кўра энг совуқ январ ойининг ўртача ҳарорати 16, энг иссиқ июль ойида ўртача ҳарорат 23.5. Ҳавонинг ўртача йиллик ҳарорати 11 ни ташкил қилади. Совуқсиз давр 190-220 кун давом этади. Ёмғирли кунлар 60, қор билан 30 кундан ортиқроқни ташкил қилади.

Ёғинлар миқдори жойнинг денгиз сатҳидан баландлиги ва ён бағир экспозициясига қараб 680-900 мм ни ташкил қилади. Бошқизилсой ва Майдонтол бўлимлари иқлим шароитлари фарқланади. Майдонтолда қиш қаттиқ ва серёғин. Ёз бирмунча салқин кузатилади.

Чотқол қўриқхонаси Чирчиқ ва Охангарон дарёлари хавзаларининг сув айриғич қисмида жойлашган ва ҳаммаси бўлиб 10 дарё оқиб ўтади. Қўриқхонанинг асосий дарёлари Бошқизилсой, Серкалисой ва Каттасойга ўнлаб ирмоқлар келиб қўшилади. Дарёлар чуқур даралар ҳосил қилиб оқади ва кўплаб катта ва кичик шаршаралар тоғларга алоҳида жозиба ва гўзаллик бағишлайди. Чотқол қўриқхонаси ҳудудида музликлар йўқ ва дарёлар асосан қор (52%) ва ер ости (41%) сувларидан тўйинади.

Қўриқхона ҳудудида тоғ жигарранг тупроқлари, баланд тоғ қисмида оч қўнғир тоғ – ўтлоқ. Ўтлоқ – дашт ва ўтлоқ тупроқлари тарқалган, хилма – хил ландшафтлар кузатилади. Баланд тоғли қисмида катта майдонлар қурумлар, қоя тошлари билан банддир. Қўриқхона ҳудудида тектонлик фаол зонага киради ва у ерда 7 балл ва ундан ортиқ кучдаги зилзилалар кузатилиши мумкин.

 

Ўсимликлари.

Ғарбий Тяншан Ўрта Осиёдаги энг бой флорага эга бўлган ҳудудлардан ҳисобланади. Чотқол қўриқхонаси флораси таркибига 68 оилага мансуб 1168 тур юксак ўсимликлар киради ва улардан 6 тури эндемиклардир. Бошқизилсой флораси 1004 тур ва Майдонтол флораси 745  турдан иборат бўлиб, 598 тур умумий ҳисобланади.

Чотқол қўриқхонасида 57% майдон дарахт ва бута ўсимликлар билан қопланган бўлиб, 24% арча ташкил қилади. Ўртача баландликдаги тоғлар ён бағирлари арчазорлар билан, этак қисмлари эса альп ўтлоқлари билан қоплангандир.

Қўриқхона ҳудудида 200 дан ортиқ доривор ўсимликлар, бир қатор маданийлаштирилган ўсимликларнинг аждодлари учрайди. Ўсимликлар-дан кам учрайдиган Грейг ва Кауфман лолалари, совунилдиз, Пском пиёзи, коопман нормушки кабилар Ўзбекистон Қизил китобига киритилган. Чотқол қўриқхонасида Ўзбекистон Қизил китобига киритилган ўсимликларнинг 30 тури муҳофаза қилинади.

Антропоген таъсир натижасида охирги ярим аср давомида табиий ёнғоқзор ўрмонларининг майдони деярли 50 баравар қисқарган. Инсон таъсирида Бошқизилсой бўлимида бегона ўтларнинг 74 тури, Майдонтолда 23 тури кўпайган. Чорвачилик яйловларга катта зарар етказган.

 

 

 

Ҳайвонот дунёси.

Ғарбий Тяншаннинг Ўзбекистон қисми ва хусусан, Чотқол қўриқ-хонаси фаунасининг ўрганилганлик даражаси етарлича юқори ҳисобла-нади. Шунинг билан бирга умуртқасиз ҳайвонлар бўйича маълумотлар етарли эмас. Чотқол қўриқхонаси ҳайвонот дунёси қушларнинг 176 тури, сут эмизувчиларнинг 33 тури, судралиб юрувчиларнинг 11 тури ва балиқларнинг 4 турини ўз ичига олади.

Қушлар орасида энг кўп тарқалганлари чумчуқсимон ва йиртқич қушлар гуруҳларидир. Қўриқхонада табиатни муҳофаза қилиш халқаро Иттифоқи рўйхатлари ва ўзбекистоннинг Қизил китобига киритилган камёб ҳайвонларнинг 18 тури учрайди. Мензбир суғури (кўк суғур) энг қадимги. Реликт тур, Ғарбий Тяншан эндемиги қўриқхонада муҳофаза қилинадиган асосий объектлардан ҳисобланади ва унинг асосий ареали айнан қўриқхона ҳудудига тўғри келади.

Чотқол қўриқхонасида Ўзбекистоннинг Қизил китобига киритилган сут эмизувчилардан оқ тирноқли айиқ, қорли чўққилар яқинида нихоятда кам қолган қор қаплони, қора тасқара, чўл маймунқуши. Қўнғир каптар ва бошқалар учрайди, 33 тур сут эмизувчилардан энг кўп тарқалганлари тулки ва бўрсиқ бўлиб сўнги йилларда бўриларнинг ҳам сони органлиги қайд қилинмоқда. Чўл мушуги, савсар. Оқ сичқон, латча каби йиртқичлар ҳам мавжуд.

Қўриқхонада қўштуёқлилардан тўнғиз, тоғ эчкиси, сибир елиги учрайди. Кемирувчилардан жайра. Юмронқозиқ, ўрмон олмахони, қуён ҳам тарқалган.Ҳудуди камёб ҳайвонларнинг яшашаи учун ўрта Осиё тоғларидаги унча кўп бўлмаган бошпаналардан бири ҳисобланадиган Чотқол қўриқхонасига ушбу ноёб ҳайвонот комплексини сақлаш бўйича алоҳида жавобгарлик юкланади.

н.қосимова

ТОЗА ҲАВО ТАДБИРИ

1415678010_ozon

 Тошкент вилоятида анъанавий “Тоза ҳаво” тадбирининг жорий йилдаги иккинчи босқичи бўлиб ўтмоқда. 

Вилоят табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси томонидан ташкил этилаётган тадбирларда соғлиқни сақлаш, ички ишлар бошқармалари, Республика саломатлик ва тиббий статистика институти вилоят филиали, вилоят давлат санитария-эпидемиология назорати маркази, туман ва шаҳар табиатни муҳофаза қилиш инспекциялари мутахассислари иштирок этмоқда.

Тирик жон борки, кислород ва бошқа кўплаб муҳим микроэлементлар манбаи бўлган тоза ҳавосиз яшай олмайди. Кейинги йилларда ер юзида антропоген омиллар таъсирида юзага келаётган турли экологик муаммолар ва кундан-кунга сони ортиб бораётган автотранспорт воситалари ҳавонинг ифлосланишига сабаб бўлаётир.
Дунёда кузатилаётган шу ва бошқа муаммоларни инобатга олиб, мамлакатимизда автотранспорт воситаларини экологик соф газ ёқилғисига ўтказиш, саноат корхоналарини техник ва технологик модернизация қилиш, ишлаб чиқаришда соф ривожланиш механизмларини жорий этиш бўйича қатор лойиҳалар амалга оширилмоқда.

– Жорий йилнинг апрель-май ойларида ўтказилган “Тоза ҳаво” тадбирининг биринчи босқичида 10 мингдан ортиқ автотранспорт воситасининг техник ҳолати кўздан кечирилди, бир неча ёқилғи қуйиш шохобчалари, техник кўрикдан ўтказиш станцияларида экологик назорат ишлари олиб борилди, – дейди Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси атмосфера ҳавосини муҳофаза ва назорат қилиш инспекцияси бошлиғи Хуршид Пиров. – Иккинчи босқичда бу борадаги ишлар кўлами янада кенгайтирилади. Бундай чора-тадбирлар туфайли мамлакатимизда ҳавога чиқарилаётган зарарли моддаларни сезиларли миқдорда камайтиришга эришилаётир. Буларнинг барчаси табиий мувозанатни сақлаш ва халқимиз саломатлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Ҳудудларда ўтказилаётган тадбирларда давлат экологик назоратини юритиш билан боғлиқ устувор вазифалар, “Тоза ҳаво” тадбирини ташкил этишнинг ҳуқуқий асослари, амалий механизмларига оид ўқув-услубий, тушунтириш-тарғибот ишлари олиб борилаётир.

манба: uza.uz

РАНГИНИ 20 СОНИЯДА ЎЗГАРТТИРАДИГАН ҲАЙВОН

Hameleon-na-vetke-12152

          Биз аксарият ҳолатларда  беқарор, гапида турмайдиган одамларни буқаламунга ўхшатамиз. Ҳўш, бу қандай жонивор ва нега у одамлар тилига тушган? Маълумотларга кўра дунёда буқаламунларнинг 190 га яқин тури мавжуд.  Улар Африка,  Жанубий Европа, Жанубий Осиёдан Шри-Ланкагача бўлган ҳудудларда  тарқалган.  Мазкур жониворлар АҚШ, Гавая, Калифорния ва Флорида ҳудудларига ҳам олиб борилган. Яна бир қизиқарли маълумот: биргина Мадагаскар оролининг ўзида буқаламунларнинг 59 турини учратиш мумкин. Кўпгина  буқаламунлар ўзларининг тусларини жигаррангдан яшилга ёки аксинча яшилдан жигаррангга ўзгартиришар экан, лекин айримлари яна бошқа рангларга ҳам айлана олиши мумкин. Улар рангларини 20 сония ичида алмаштира олади.           Бир вақтнинг ўзида буқаламунлар икки тарафга қарай олади ва 360 градусни кўради. Судралиб юрувчилар орасида  буқаламунларнинг кўзлари ўзгачадир. Ушбу жониворлар тилининг узунлиги  танаси  узунлигининг 1,5-2 баробарига тенг келар экан.

          Буқаламунларнинг эшитиш қобилияти  унчалик ҳам  яхши ривожланмаган. Уларнинг  ташқи ва ўрта қулоғи бўлмайди, шунинг учун ҳам мазкур жониворнинг қулоқ канали ва  қулоқ пардаси йўқ. Бироқ улар мутлақо кўрга ҳам ўхшамайди. Товуш тўлқинларини 200-600 частота герцдан сеза олиши мумкин .

Яна бир маълумот. Америка буқаламунлари  — ҳақиқий  буқаламунлар эмас, аксинча улар игуанлар оиласига мансуб  калтакесаклар ҳисобланади. Бироқ улар ҳам рангларини ўзгартираолиши мумкин.

Б У Қ А Л А М У Н  — калтакесаклар оиласига мансуб судралиб юрувчилар туркуми вакилидир .Уларнинг тили узун бўлиб, анча узоқдаги ўлжани ҳам ушлаб олиш хусусиятига эга. Ранги ҳарорат ваёруғлик сингари ташқи омиллар таъсирида тез ўзгаради. Буқаламунларнинг 90га яқин тури маълум.

Буқаламунлар  танасининг узунлиги 30 см, йирикроқлариники   60 смчагача , жуда кичкиналари узунлиги эса 5 смгача бўлади. Бўйни калта, узун думи спиралсимонўралади. Оёклари узун бўлиб, дарахтларга тирмашиб чиқиш учун жуда яхши  мослашган.Бармоқлари 2—3 тадан гуруҳ бўлиб териғилоф ичида жойлашган. Танаси шохсимон тангачалар ва тери ўсиқчалар билан қопланган. Кўз қовоклари яхши ривожланган бщлиб, кўзлари бир-биридан мустақил равишда ҳаракатлана олади. Аксарият буқаламунлар ўпкасида халтасимон ўсиклари бўлади. Хавф сезганда кўп ҳаво ютади ва тана шакли ўзгариб, қўрқинчли тус олади.Ранги ёруғлик ва бошқалар таъсирида тез ўзгаради. Буқаламунлар рангларининг  ўзгариши тери қопламасининг тузилишига боғлиқ. Буқаламунлар терисида махсус  ҳужайралар бўлиб,  уларда  асосий пигментлар жойлашади. Бу ҳужайралар   хроматофора деб аталиб, унинг юқори қатламини қизил ва сариқ пигментлар  ташкил этади.  Пастки қисми эса  кўк ва оқ ранглардан иборат.  Ушбу  ҳужайралар  пигментлар билан алмашса,  буқаламунлар  терисининг ранги ҳам  уларга мос холда бошқа тус билан алмашади.Хроматофоралар мия сигнали орқали ўзгаради. Мия сигнали  ҳужайраларнинг  катталашиш ёки кичиклашишга буйруқ беради. Уларнинг ўлчамлари ўзгариши ҳисобига ҳужайралар аралашади ва ранг ўзгаради.

Оддий буқаламун -  асосан Европада учрайди. У Испаниянинг жанубидаги дарахтларда, яна Португалияда, Шимолий Африка ва Канар оролларида яшайди. Бу судралиб юрувчининг танаси 15смдан 80 смгача бўлади. Тўрт йилгача умр кечириши  мумкин. 20тадан 30 тагача тухум қўяди ва улар 6 ойдан 9 ойгача ташқи муҳитнинг иссиқлик даражасига қараб етилади. Илк туғилган буқаламун ҳам шакл жихатдан худди каттасига ўхшайди

Жексон буқаламуни  яшил аралаш кулранг  тусда бўлади. Узунлиги 30 смгача етиб,  эркак буқаламунлар учта шох билан безатилган бўлади. Уларнинг ушбу шохлари чирой учун эмас, балки рақиблар билан баҳслашиш ва урушиш учун керак бўлади. Жексон буқаламуни кўпинча тоғларда юради.

Парсон буқаламуни тоғли тропик ўрмонларда шимолий ва шарқий Мадакаскарнинг денгиз сатҳидан 1000 метр юқори бўлган жойларида яшайди. Танасининг узунлиги 60 смгача бўлиб – булар судралиб юрувчиларнинг энг йирик  вакиллари  ҳисобланади. Рангининг асосини оч яшилдан тўқ яшилгача бўлган ранглар ташкил этади. Ён бошида озгина оқ доғлари мавжуд.

Буқаламунлар ов пайтида дарахт ва буталарда соатлаб ўлжасини пойлаб, кимирламай ўтириши мумкин. Бу пайтда уларнинг танаси  ҳаракатланмайди, аммо кўзлари  доимо ўлжа ахтариш билан банд  бўлади. Узун тилини ўлжасига отиб, ёпиштириб олади. Уч  сония ичида  буқаламун  тўрттагача  қурт-қумурсқани тутиши мумкин экан. Улар ҳашаротлар билан, йирик турлари эса майда қушлар ва калтакесаклар билан озиқланади.

Буқаламунлар дарахтларда яшайди, тухум қўйиш учун пастга тушади.

Улар тухумларини дарахт илдизига яқин жойни  кавлаб   ўша ерга кўмиб қўяди. Болалар у ердан дарахт шохларига осонлик билан чиқиб олишлари учун шундай қилади.  Болалари билан она буқаламуннинг  кўпам иши бўлмайди. Улар ўзларига-ўзлари ўлжа топиб озиқланишади.  Бир  йилда катта бўлишади.

Бироқ айрим буқаламун  турлари  ўрмонларда, африка саванналарида, чўл ва даштларда ҳам яшайди.

Испаниянинг жанубида буқаламунлар – уй ҳайвонлари сифатида кенг тарқалган бўлиб, маҳаллий аҳоли учун улар умуман экзотик  жонивор ҳисобланмайди.

Улар чиройи ёки қўриқлаш учун эмас, балки иссиқ ўлкаларда кўп учрайдиган пашшаларга қирон етказиши билан фойдалидир.Зараркунанда ҳашоратларни қириб ташлаш учун, хонага косада асал  қўйилади ва униг ҳиди пашшаларни ўзига чақиради. Буқаламунлар уйларда, савдо шахобчаларида ёки дўконларда яшайди.

Н.Қосимова

УГОМ– ЧОТҚОЛ МИЛЛИЙ ТАБИАТ БОҒИГА МЕДИАСАЁҲАТ

IMG_1628

Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ, Паркент ва Оҳангарон тумонларида жойлашган Угом– Чотқол миллий табиат боғи Ўзбекистоннинг бетакрор, сўлим гўшаларидан биридир.  Денгиз сатҳидан 800-4000 метр баландикда жойлашган боғ 1990 йили Вазирлар Махкамасининг қарорига асосан ташкил этилган бўлиб, 574.6 гектар майдондан иборат. Ўзбекистон табиатни муҳофаза қилиш давлат қумитасининг Ахборот хизмати томонидан ОАВ вакиллари учун 10 август куни уюштирилган медиатур  мазкур боғда ташкил этилган туристик маршрут орқали бу ерда табиатни асраш борасида  ходимлар  томонидан олиб бораётган ишлар билан танишиш имконини берди.

IMG_1379

- Миллий боғнинг асосий вазифаси ўзига қарашли ўрмон хўжаликлари ва  қўриқхонада шаклланган табиий комплексларни, жонсиз табиат ёдгорликлари, шаршаралар, сой ва булоқлар, ландшафт, ҳайвонот ва ўсимлик дунёсини сақлаш ва муҳофаза этишдан иборат, дейди  миллий боғ директори ўринбосари Эргаш Саримсоқов. — Айни пайтда Миллий  боғ ҳудудида 1800 дан зиёд ўсимлик тури ўсиб, шундан 74 таси“Қизил китоб”га киритилган. Саккиз турдаги тоғ лоласи,  Ўрта Осиё ноки, Пском пиёзи,  Аболин астрагали, Эремурс ва бошқалар шулар жумласидандир. Шунингдек, боғимизда 230 дан ортиқ ҳайвон ва қушлар тури яшаб, уларнинг 38 таси – қор қоплони, Тянь-Шань қўнғир айиғи, Туркистон силовсини,  тулки ва бошқалар  Халқаро ва Ўзбекистон “Қизил китоб”ларига киритилган. Тасқара, болтаютар, лочин, итолғи, Альп зағчаси каби қуш турлари муҳофаза остига олинган. Ўрмоннинг ноқонуний кесилиши, уни ёнғиндан асраш, табиатни муҳофаза қилиш борасидаги ишларни амалга ошириш учун Миллий боғ ҳудуди участкаларга бўлиниб, уларда 11 нафар катта нозир ва 99 нафар нозирлар фаолият юритишади. Албатта, табиатимизни асраш, тоғ  ва тоғ ёнбағрлардаги ўрмонларни сақлаб қолиш билан биргаликда, уларни кўпайтириш, кўчат етиштириш борасида ҳам ишлар йўлга қўйилган. Масалан, 2015 йилда 2850 килограм арча, эман, дўлана, тоғ қарағайи, ёнғоқ, бодом, олма, каштан, наъматак уруғлари тайёрланиб,  махсус кўчатхоналарга экилди ва 450 минг дона кўчат етиштирилди. Манзарали дарахтларнинг кўчатларини етиштириш ҳам яхши йўлга қўйилган бўлиб,  улар шаҳарларимизда боғларни барпо этишда қўлланилади.

IMG_1437

Угом– Чотқол миллий табиат боғида  Вазирлар Махкамасининг 2013 йилдаги  259-сонли қарорига асосан  2014 йилдан бошлаб  сайёҳлар учун мавсумий Чодирлар шаҳарчаси ташкил этилиб,  дам олувчиларга хизмат кўрсатиш йўлга қўйилган. 30 дан зиёд туристик маршрутлар ишлаб чиқилган. Шулардан бири, 9 метрли шаршарага олиб бориладиган йўлдир. Маршрут Янгиқурғонсой бўйлаб чўзилиб, бир нечта кичик шаршара, тор дара ўйлаб чўзилган. Кийик ўти, тоғ райҳони, арчаларнинг анвойи ҳидлари, кислородга тўйинган тоғнинг мусаффо ҳавоси, булоқлар қўшилиб, дилга ором ва завқ бахш этувчи зилол сувнинг шовқини барча чарчоқларни чиқариб юборади. Дара бўйлаб кетар экансиз табиатнинг моҳир ҳайкалтарош ва мусаввирлигига қойил қолмай иложингиз йўқ. Ажойиб шаклдаги тошлар,  қуёш юзини тўсган қояларни ёриб чиқиб,  кўкка бўй чўзган дарахтлар,  гоҳ ғаройиб ҳайвоннинг бошига, гоҳ  афсонавий мавжудотнинг танасига ўхшаб кетадиган харсанглар инсонга  завқ бағишлайди, уни Ўзбекистон табиати нақадар гўзал ва бетакрорлигини яна бир бор тан олишга, табиатнинг нақадар улуғвор ва шу билан биргаликда маданиятсиз, ёвуз инсонлар олдида ожиз эканлигини ўйлашга мажбур этади. Чунки Миллий табиат боғи ходилари томонидан дам олувчилар учун  шароитлар яратилиб,  огоҳлантиришларига қарамай, аксарият бу ерга  келган дам олувчилар сой ва дарани турли хил маиший чиқиндилар, баклашка, политиэлен  пакетлар, жез ва шиша идишларни ташлаб кетиш орқали ифлослантиришлари  кўнгилни хира қилади.

IMG_1508

-      Аҳолида экологик маданиятнинг етишмаслиги, жамоатчилик назорати яхши йўлга қўйилмаганлиги оқибатида  атроф-муҳит ифлосланмоқда, дейди куюниб Угом-Чотқол миллий табиат боғининг мутахассиси Шарифбой Вакилов. — Назоратчиларимиз томонидан дам олувчилар ташлаб кетган чиқиндилар йиғиб олишга ҳаракат қилинади, аммо уларнинг барчасига улгуриш қийин. Албатта Чотқол давлат биосфера қўриқхонаси, Оҳангарон ва Бирчмулла ўрмон хўжаликлари нозирлари томонидан бундай қонунбузарчиликларнинг олдини олишга ҳаракат қилишмоқда. Масалан, жорий йилнинг  биринчи олти ой якунлари бўйича 116 та қонунбузарчиликлар аниқланиб, ўсимлик ва табиат дунёсига оид, ёнғин ва уй-рўзғор чиқиндиларини чиқариш бўйича қоидаларини бузганлиги учун 86 нафар шахсга 103 10666 сўм жрима жазоси ва 86141688 сўм товон пули, ҳайвонот дунёсининг овчилик ва балиқ овлаш қоидаларини бузганлиги учун 1041920 сўм жарима  пули ва 3907200 товон пули, сув ва ер манбалари, миллий боғ қоидаларини бузганлиги учун 22 нафар шахсга  2 865 279 сўм жарима ва 425 884 сўм товон пули ҳисобланган. Албатта бундай ҳолатларнинг олди олиниши учун ҳар бир инсон онгли равишда атрофни муҳофаза қилишга ўз ҳиссасини қўшиши лозим. Миллий табиат боғида бугунги кунда амалга оширилаётган ишлардан яна бири 8000 гектардаги 70 дан ортиқ дарахт ва 80 дан ортиқ бута ўсадиган ўрмонлар ҳудудини зараркунандалардан тозалаш ишларининг олиб борилишидир.

IMG_1530

 

Сўнгги йилларда жиддий муаммога айланиб бораётган ва  дарахтларга зарар етказаётган тенгсиз ипак қурти ва дўланабаргўровчисига қарши Бурчмулло ўрмон хўжалигининг Қоранкўл айланмасида 32 гектар, Чимган айланмасида 64 гектар дарахтзорлар “Престиж” биологик препарати  билан ишлов берилди.

IMG_1494

Оммавий ахборот воситаларининг вакиллари Угом-Чотқол Миллий табиат боғининг фақат кичик бир қисмида амалга оширилаётган ишларнинг гувоҳи бўлиб, ажойиб табиат манзараларидан баҳраманд бўлдилар. Инсон табиат хўжайини эмас, балки унинг қули эканлигини яна бир бор ҳис эганликларига ишончим комил.  Миллий табиат боғига саёҳат давомида  юртдошларимизнинг экологик  саводхонлиги ва маданиятини ошириш ва шу орқали Она табиатимизни асрашни ҳар бир медиатур қатнашчиси дилига туккан  бўлса, ажаб эмас.

Наргис ҚОСИМОВА.

- — -

 

КИМ ҚАНЧА ЧЎЗИБ ЧАЛАДИ?

 ozernay_lyagushka

Пуфлаб чалинадиган мусиқа асбоблари бир талай. Най, қўшнай, сурнай, сибизға. Буларни ҳаммаям эплаб чалавермайди. Аввало маҳорат, ўпканинг катталиги, нозик қулоқ, нафас меъёри, лабларнинг бирикуви, тиш бутунлиги, тил айланиши керак. Эътибор қилсангиз бир умр найчилик қилган кишиларнинг лаблари бироз чўччайган бўлади. Карнайчи икки лунжини шишириб, куч билан ҳавони пуфлаб турмаса узун трубадан садо чиқмайди. Хўш, одамзот пуфлаб чалинадиган асбобларни яратиб, ундан мусиқий садо чиқаришни кимдан, нимадан ўрганди?

Тунда девор ёруғига кириб қолган чирилдоқлар, сариқ саратон куйчиси жизловуқлар, бақа ёки қурбақалар, баъзида илонлар ҳам узмасдан тўхтамай чалади одам зотидан ўтказиб юборади. Хўш, узмасдан чалиш санъатини ким-кимдан ўрганди?

Албатта тақлид деган ҳамма жонзотда бор. Энг яхши мулаққид деб шуни айтса бўлади. Шинавандалар орасида сайроқи қушлар овозига ўхшатиб тақлид қиладиганлар бор. Улкан қоялар, катта саройлар баланд бинолар ҳар қандай овози акс садо беради. Шарқираган сойнинг, денгиз тўқинлари овозини скрипкада берса бўлади. Булбулга тақлид қиладиганлар бор. Одамлар орасида ҳам, қушлар орасида ҳам бор. Булбул 99 нағмада чала олса ҳам чўзиб чалишда оддий бақадан кейинги ўринга тушиб қолади. Доимо кузатиб шунга амин бўлдимки, одамзот ҳам бошқа жонзотлар ҳам чўзиб ёки қисқа чалишни атайлаб эмас, бирор бир ҳаётий эҳтиёж учун бажараётганлигини қўриш мумкин. Олайлик, мен билган илончи Баҳодир илон овозига ўхшатиб шундай “сайрайдики” уни эшитган илон инидан чиқади. Урғочи бўри овозига ўхшатиб улиб, ўзига чақириб оладиган моҳир овчиларни биламан.

Жавзонинг ўрталарига бориб, тошдан-тошга урилиб шарқираб оқаётган анҳорнинг суви анча тортилиб илиб қолганида олди бандаргоҳ кўллаб оқадиган жойларда сув бақалари йиғилиб, жуфтлашиб олади-да,никоҳ  тадоригини бошлайди. Бу маросим ҳар кун оқшом  баъзан кундузи ҳам давом этади. Икки қулоғидан икки пуфак чиқариб узмасдан бир соат қув вақ, вақуввақ деб сайраб туради. Унга бошқалар ҳам жўр бўлади. Бир-бирига мингашиб олган қурбақанинг устидагиси сайраб туради. Булар ота бўламан деб турибди. Ҳадемай сув тагида мезоннинг чўзма ипаклари каби увилдириқлар чўзилиб қолади. Тез орада улардан қоп-қора думли илонбалиқлар  тухумдан чиқади. Чилласи чиққанда уларнинг думи қаергадир тушиб қолиб, росмана бақачаларга айланади. Энди фақат сув илонларга худо инсоф берсин!

Саратон кирганида бир хилда сариқ куйлак кийган (улар куйлагини бузоқбошидан сўраб олган). Жизловуқлар кўкламдан бери ўт-ўлан хас-хашак орасидан озуқа тошиб еб бир-бировини қидириб топиб, висолга етганида кўнгил хуши қилиб  чўзиб чалишни бошлайди. Уларнинг овози худди пуфлаб чалинадиган сибизға овозидай ўткир. Ҳар бир жизловуқ аввалига взанг, взанг, дея машқ қилаяптими, демак чўзиб чалишни бошлайди. Чўзиб чалаяптими демак пўст ташлаяпти. Пўст ташлаяптими демак кўпаймоқда. Улар ташлаган пўст, эски чопон ҳам тирик жизловуқнинг худди ўзи, гўё ксерокопия фақат жони йўқ. Энг қизиғи худди илон пўстлоғидаги каби икки кўз ҳам юпқа парда билан ажратиб чиқади. Э қойил! Айтмоқчи жизловуқ ҳам икки соатга яқин узмасдан чала олади. Жизловуқлар қўшиғи ҳар доим эмас. Бир ой саратонга янграб туради. Бу пайтда булбуллар боласини учирма қилиб аллақачон сайрамай қўяди. Қўшиқ авжини олаётган ҳофиз катта ашула айтаётган қўшиқчи чирилдоқ ёки жизилдовуқдан ўрганади десам кулманг. Салгина юқорида қаршилик Баҳодир илончининг илонларининг ўзидан ўргатиб олгани чорлов оҳанги ҳақида гапиргандик. Ҳақиқатан ҳам илонлар тунда ов қилаётганда бир-бирини ёки қурбақаларни чақириб узмасдан чала олади. Бир қарашда бу товуш қурбақанинг қуриллашига ҳам ўхшайди. Синчиклаб эшитсангиз илонники қурбақаникидан  фарқ қилади қурр эмас,скарр дегандай бош ҳарфига “с” қўшиб айтилаётган ўзига хос нота. Тахминимизча ҳамма илонлар ҳам ҳимоя воситаси сифатида ўзидан овоз чиқаради. Илоннинг аксари овоз чиқаради катталари гипноз қилиш ёки аврашни ҳам билади. Илон авранган қурбақани кўрганмисиз? Баъзан бу аврашга одам боласи ҳам билмай тушиб қолади. Бундай фалокатдан ўзи асрасин!

Ғози Раҳмон

ТАБИАТ МУҲОФАЗАСИ – ДОЛЗАРБ МАСАЛА

Two hands preserve a green tree against a thunder-storm

Ўзбекистон миллий ахборот агентлиги – ЎзАнинг хабарига кўра, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгашида Оролбўйи ҳудудида табиий иқлим барқарорлигини таъминлаш, экологик вазиятни юмшатиш, табиатни муҳофаза қилиш борасида амалга оширилаётган ишлар муҳокамасига бағишланган матбуот анжумани ўтказилган. 

Қорақалпоғистон Республикаси табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Оролни қутқариш халқаро жамғармаси, Ўзбекистон Фанлар академияси Қорақалпоғистон Республикаси бўлими вакиллари, эколог-олимлар, оммавий ахборот воситалари ходимлари иштирок этган тадбирда Президентимиз раҳнамолигида мамлакатимизда экологик муаммоларни юмшатиш, биохилма-хилликни сақлаш ва қайта тиклашга йўналтирилган тизимли тадбирлар ҳаётга изчил татбиқ этилаётгани таъкидланди.

Орол денгизи сувининг кескин камайиб кетиши оқибатида юзага келган экологик муаммоларнинг атроф-муҳитга, ўсимликлар дунёси ва ҳайвонот оламига таъсири, турли антропоген таъсирлар, браконьерлик оқибатида биологик хилма-хилликка етказилаётган зиён, айрим турларнинг камайиб, йўқолиб кетаётгани хусусида маърузалар тингланди.

Бугунги кунда Ўзбекистон “Қизил китоби”га балиқларнинг 11, қушларнинг 35, сут эмизувчиларнинг 12, судралиб юрувчиларнинг 4 тури, Халқаро “Қизил китоб”га эса балиқларнинг 4, қушларнинг 20, сут эмизувчиларнинг 4, судралиб юрувчиларнинг 1 тури киритилгани ҳам табиат муҳофазасида экологик вазият барқарорлигини таъминлаш долзарб вазифа эканини кўрсатмоқда.

Қорақалпоғистон Республикасида “Сайғоқ” давлат буюртмахонаси, “Судочье” орнитологик давлат буюртмахонаси фаолият кўрсатмоқда. Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан “Муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар тўғрисида”ги қонун талаблари асосида ушбу буюртмахоналар ҳудуди режимини сақлаш, ҳайвонот ва наботот дунёсини муҳофаза қилиш бўйича давлат назорати ўрнатилган.

Қорақалпоғистон Республикасида 2005-2012 йилларда БМТ Тараққиёт дастурига мувофиқ Глобал экологик жамғармаси иштирокида Амударё дельтасида тўқайзорларни асраш ва муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудлар тизимини мустаҳкамлаш лойиҳаси амалга оширилди. Ушбу лойиҳага кўра, умумий майдони 68 минг 717 гектар, шундан муҳофаза қилинадиган ҳудуди 11 минг 568 гектар бўлган “Қуйи Амударё биосфера резервати” ташкил этилди. Бу ерда турли ҳайвонлар, хусусан, Бухоро буғуларини муҳофаза қилиш, уларнинг яшаши ва кўпайиши учун қулай шароит яратилди.

Устюрт текислигида сайғоқларни муҳофаза қилиш ва уларнинг яшаши учун қулай шароит яратиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 22 июлдаги “Мажмуа (ландшафт) буюртма қўриқхоналарини барпо этиш ва уларнинг фаолиятини ташкил этиш билан боғлиқ масалаларни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори ижросини таъминлаш мақсадида “Сайғоқ” давлат буюртмахонаси базасида беш участкани ўз ичига олган 628,3 минг гектар майдон ажратиш белгиланди. Бу участкаларда сайғоқлар ва бошқа кам учрайдиган ҳайвонлар яшаши учун етарли шарт-шароит – серўтлоқ яйловлар, сув манбалари яратилган. Шунингдек, бошқа салбий ҳолатларнинг олдини олиш мақсадида ландшафтли буюртмахона ҳудудида 219,8 минг гектар майдонда муҳофаза зонаси ташкил этиш режалаштирилган. Бунинг амалга оширилиши сайғоқлар, кам учрайдиган ҳайвонлар ва ўсимликлар популяцияси кўпайишига хизмат қилади.
Атроф-муҳит муҳофазаси ва экологик муаммоларни ҳал этишда табиий сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Айни пайтда Мўйноқ тумани ҳудудида “Мўйноқ аква саноат” давлат унитар корхонаси ташкил этиш ва унинг тасарруфига умумий майдони 39,3 минг гектар бўлган “Жилтирбас”, “Судочье” ва “Рибачье” табиий сув ҳавзаларини доимий фойдаланиш учун бериш мўлжалланмоқда. Ушбу сув ҳавзаларига туташ бўлган Мўйноқ шаҳри ҳамда Қозоқдарё посёлкасида жорий йилда “Ипотека банк” кредити ҳисобидан балиқ чавоқларини етиштирувчи питомник ва инкубация цехлари ишга туширилади. 2017 йилдан бошлаб, корхона мазкур сув ҳавзасида 1 миллион дона балиқ чавоғи етиштириб, бу кўрсаткични ҳар йили 500 минг донага кўпайтириб бориш режалаштирилган.

Жорий йилда 450 тонна балиқ етиштириш мўлжалланаётган бўлса, 2020 йилга бориб, бу кўрсаткич 3 минг 500 тоннага етказилади. Балиқлар учун тўйимли озуқа-ем етиштириш учун “Мўйноқ аква саноат” давлат унитар корхонасига 100 гектар экин майдони ажратилади. 2017-2018 йилларда корхона базасида йилига 375 тонна қайта ишланган балиқ ва ярим тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш қувватига эга цех барпо этиш режалаштирилган. Корхонада сиғими 300 тонналик музлаткич камералари ҳам қурилади.

Қорақалпоғистон Республикаси табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан атроф-муҳит муҳофазаси, табиий ва биологик ресурслардан оқилона фойдаланиш, қайта тиклаш борасида дастур ишлаб чиқилиб, қатъий назорат қилинмоқда. Дастурга кўра, Қуйи Амударё ирригация тармоқлари ҳавзаси томонидан табиий кўлларда балиқчиликни, Ўрмон хўжалиги томонидан асаларичиликни ривожлантириш мақсадида йўлга қўйилган ишлар натижасида жорий йилда 30,6 тонна шифобахш асал етиштириш мўлжалланмоқда.

Матбуот анжуманида ҳайвонот ва наботот дунёсини муҳофаза қилиш бўйича амалдаги қонун талаблари ва ҳукумат қарорлари ижросини таъминлаш борасида олиб борилаётган ишлар ҳам атрофлича муҳокама этилди.

Манба: uza.uz

 

ЖАВЗОНИНГ ЖИЗИЛЛАГАН КУНИДА

131

Жонзот борки, унинг барокати – мақбул об-ҳавою, иқлим шароитига боғлиқ. Бу йил қиш анча илиқ келди. Баҳор эса серёмғир. Ёз оёқласа ҳам осмондан паға-паға булут аримайди. Ёввойи ўт-ўлан дегани, пишқириб ўсиб кетди. Ҳаш-паш дегунча бу пишқириқ ўт-ўланнни хуш кўрадиган туёқли тарафга ўтди. Қўй-эчки, қорамол дарров нонини танлаб, яшиллатиб семирдию шоша-пиша кўпаядиган бўлди. Қаҳратонда талофат кўрмаган ҳашоратнинг бири минг бўлди. Буни кўрган қушларнинг қулоғи “динг” бўлди. Ғайрати танасига, ола чопонига сиғмайдиган ҳакка ўлгур, темир-бетон инига ишониб Худойининг ўзида никоҳ уйига ариза бериб, аёллар байрамидан ўтар-ўтмас ҳар қайси жуфтлик икки – учтадан бола очиб, саврнинг ўртасида калбош жўжасини учирма қилди. Ой туғса ҳам кун туғса ҳам шунга туғади дегандек, ҳашорат мўл-кўллигидан ҳаккачалар дарров каттариб, энасидан ажралиб, мустақил бўлиб олади. Улар баланд жардан ижара уяларга бормайди. “Манзилут тайр” (қушлар манзилгоҳи) даги пасту баланд, илма-тешик уялар ҳар қандай хавфу хатардан холи. Қишда иссиқ, ёзда салиқин келар остин-устун, қаватма-қават. Ҳар қайси қават ҳар кимнинг эҳтиёжига яраша. Биринчи қават калтақанот чумчуқларники бўлса, ўнинчи қават қирғийларники. Ҳар қайси қаватда беминнат туғруққохона суюнчи сўрамайди. Озуқа эса оёқ босган жойида мўл-кўл. Энг яхшиси бу уяларга газанда даримайди. Агар бирортасининг юраги дов бериб қолса, йиртқич қушлар адабини бериб қўяди. Айтмоқчи жар бошидаги ҳамма ёғи жайра сихидай тиканли қарғанаклар орасида тоғ маликаси – какликлар ҳам ин қуриб бола очади. Қуш бутага, бута худога сиғинар эмиш. Аслида бу мақол дахлсиз қўриқхонага ўхшайди, ҳеч ким тиғ ёки милтиқ кўтариб оралаб юрмайди. Ҳамма ўз ҳолича ўниб-ўрчийди. Ҳамалда то ақрабгача дарёдан пастроғи ҳамма жойда тупроқ юзасида катта-кичик чумолилар юришади. Кичикларнинг сўқмоғи  йўқ катталарининг ҳатто қаноти ҳам бор. Улар шундай серғайратки. Баъзи бирлари баланд дарахтлар шохига ўрмалаб чиқиб, япроқсиз юзига тушган шира ҳашоратни ҳам, сеними деб буғиб, олиб тушиб, ҳам она чумолиларни кщнглини хушлайди. Дарахт мевалари пишиб, тагига тушса, уларга худо берди. Боғбон дарров хабар топмаса топ этиб тушган мевалар ҳолига  маймунлар йиғлайди.

Чумоли зоти борки, ҳаммаси қушларнинг ризқи насибаси. Улар кўп, қушлар ҳам кам эмас. Ҳисоб-китобда бир-ьировини ушлаб туради. Шундай қилиб, жавзонинг ловуллатиб ўт ёқилган тандир ичидан жизиллаган кунлар бошланди. Бу кунларда хом пишади, қизғалдоқ қоврилиб томдан тушади. Ҳали Жизлавуқ пўстин ташлаб, сибизғасини ушлаб, кўнглини хушлаб, чўзиб чалмайди. Саратон сап-сариқ чопонин киймаган офтобдан қўрқиб, ёпунгунча ғамин “емаган”. Бироқ қирларда хас-хашак гугрут чақмай, олар аланга. Офтоб замин сари энкайиб (эгилиб) келар. Ожиз ҳанисирайди, дала туз.

Ёзлик боғимизнинг бир четида бир четида катта бобомиздан қолган бир жуфт ёнғоқ дарахти бор. Бу икки ёнғоқни неча ёшга кирганини ҳарқанча яшнаб ўзи айтмайди. Раҳматли отамиз айтарди: бу дарахтларни катта бобомиз эккан бўлиб, ҳосилга кигач этакларига солиб невара-чевараларига доналаб бўлиб берар экан. Бахтимизга уларниг ёши икки асрнинг нари-берисини кўриб қўйган. Ёнғоқнинг ўқ томирлари тошларни ҳам ёриб ўтиб, сувга етади. Ёнғоқ қариб шохлари камая бошлагач, уста боғбонлар уни “ёшартириб” қўйишни билади. Биз ҳам бу ёнғоқларни ҳар йигирма йилда бир марта каллаклаб, бутаб қўямиз. Орадан уч-тўрт йил ўтиб новдалар барглар ўсиб яна ҳосил бера бошлайди. Тўғрисини айтганда, бу икки ёнғоқ қариганда танасидан учигача ичи бўм-бўш, кувининг ичидай ковак. Бу дегани уни ҳадемай қуриб қолишини билдирмайди. Қават-қават пўслтлоғига узун-узун шохлари, шапалоқдай барглари, теран илдизларига ишониб, яшнаб тураверади. Улар уларни коваги ҳам ҳеч қачон бўм-бўм ҳувиллаб ҳуштак чалиб ётмайди. Бу ковакларни аллақачон серғайрат фаросатли қушлар эгаллаб олган. Жангари, майна қушлар зоғчаю ҳаккалар уч ойлик қаттиқ қишни ҳам шу коваларда ўтказади. Фақат исковуч итдай ҳид биладиган ёввойи мушуклар баъзан олмахонлардан хабар топмаса бўлди. Ҳозир эса танадан ўн метр баланддаги ҳамма мурисидан ковакда паст баланд бўлиб тумшуғи, кўз қобоқлари, оёқлари сапсариқ, кўйлаги нимқизил, олақанот маймаққушлар (уларни Ҳиндистондан келиб қолган дейишади), бусбутун устини мўридан чиққандай қоп-қора фақат бошдаги лачак оқиш зоғчалар, чучуқлар чурқиллаган. Биз кўчиб келмасдан анча бурун келиб жойлашиб олишган ҳар қайси 4-5 тадан тухум қўйиб, бола очишга улгурган. Энг қизиғи уларнинг гўдаклари ҳам чилласи чиқмаган бир хил овозда чирқ-чирқ –чирқ эмас, бири, пастроқ хастахол сириқ-сириқ, биз қилтириқ, берсанг ейман, урсанг ўламан, деб сайраб ётади. Жим темирқанот палопонлар, жисмидан катта оғзини очиб, фақат бер, бер дейди. Ол-ол дегувчи ота-она. Ўзи емай, едирган, ҳатоки кийдирган ҳам! Ота-она… ким кўп ғайрат қилиб, тиним билмаса, боласи тез каттаради. Бардам ва тетик бўлади. Анови …. ҳаккани кўринг, ҳаммадан бурун бола очиб, болаларини етаклаб юрипти. Бу ерда эса эндигина қушлар ким ўзарга мусобақа қилиб, болажонларга овқат ташиб юрибди. Баъзида эса жуда қизиқ бўлади (майна қушлар) ота ёки она бирови ўт рангли каттароқ чигиртка тутиб келган бўлса, бошқаси шундай қичқириб берадики ҳар қандай қулоқни қоматга келтиради. Хув эҳтиёт бўл, оғзингдаги ҳали тирик, болалар эса ёш, томоғига тиқилиб қолса, нима қиласан? Бер  буёққа уни чўқилаб, майдалаб берман. Ўлжани ўлдирмай бўлиб бўлмайди…

Тортишув баъзан жанжалга айланиб кетади. лекин оғзидаги ўлжани ташлаб бўлмайди. Баттароқ тишлаш керак. Ҳа, ана чигиртка жон таслим қилади. Ичи ёрилиб, тухумлари титилиб кетади. Ана энди бу луқмани оғзида тутса бўлади. У томоқдан, жиғилдонга ўтса, қанот бўлади, тумшуқ ёки тирноқ бўлади. Ҳадемай парвозга тайёр бўлади. Бироқ ҳали бунгача бироз бор. Чилланинг ичида хавф-хатар кўпроқ. Айниқса, Чилбирилон дегани полопонга интилмаса, энаси эрсиз қолади. Ёнғоқ танасида роппа-роса йигирма қадам наридаги ариқ устида читирли тиканзор тагида бир уя илон яшайди. Бу оиланинг бекаси, жаҳлдор аммо жудаям рангдор, бир томчи реза тер каби захарини ҳар доим тишининг қаватида авайлаб-асраб юрадиган эрноқи билан бор-йўғи тўртовигина жужуқларини камайтириб онлайин, деб овора сарсон. Камонжар белидаги қияликда қалин бўлиб ўсаётган жувоқлар, қирқ бўғин, кийик ўти тўлиб кетган манзилда сичқону каламушлар, ҳар қайсиси бошмондоқдош келадиган қўнғизлар ҳам бисёр мўл. Улар омон бўлса, илон зотини баракаси бўлади. Илон учун энг катта хатар қиш уйқусида бўлади. Тупроқ орасида салкам олти ой рўза тутадиган илонларнинг тенг ярми қайтиб бу ёруғ дунёни кўрмоғи гумон. Агар қаттиқ совуқ бўлиб ер таги бир-икки метр пастга тортиб музлаб кетса, урди худо.

Ер тагини паноҳ билган тирик жон борки, қаттиқ совуқда қирилиб кетади. бу офатдан илон дегани ҳам мустасно эмас. Илонларнинг (сариқ илондан ташқари) мижози совуқ. Баҳорнинг илк ёки сер ёмғир кунларида. Ташқарига чиқмайди. Танаси билан эшитади, ҳис қилади. офтобни хуш кўрадиган ҳамалда ташқарига чиқса ҳам, уяси атрофида кулча бўлиб псиб ётади. Ҳикоямиз қаҳрамони Чилбир илон, гулмоҳи балиғи каби сира каттариб кетмайди. Нари борса бир қулочдан ошмайди. Бу илон бошқа қариндошларидан фарқ қилиб, дарахт шохларига худди оёқли эчкиэмар каби тирмашиб чиқади. Демак қушлар бола очган паллада бу илоннинг пайтавасига қурт тушади. Полопонхўрлик унинг жони дили. Олайлик капча бош илоннинг бундай хурмача қилиғи йўқ.

Чиборча илон билан ёнма-ён яшайдиган калтамор, думи чўммоқ, ўта захарли илонлар ҳам ўзини тупроқ ёки қум орасига кўмиб ётиб ўлжасини сабр-тоқат билан тутиб еб, қушлар уясидаги полопонларга кўз олайтирганини ҳеч ким кўргани йўқ. Чибарча том буғотларига бемалол чиқиб олиб, ожиз  ва бечора чумчуқларни чирқиллатиб, битта-иккита боласини олиб қўяди. Қалдирғоч минг машаққат билан қурган инида бола очиб турганида  унга  азалдан адовати бор илон яқинлашиб келса, дарров бориб бешиктерватарни кўтариб келганида, бу жонивор ҳеч тортинмай, илоннинг икки кўзига чанг солиб, ўйиб олгани роппа-рост.

Бобоёнғоқ ковагидаги кўп қаватли юмшоқина тўшакли туғруқхонада бўлган воқеа ҳам худди шунга ўхшаш. Тўғриси шу ўринда узоқ болаликда рўй берган баъзи бир воқеалар

Кўз олдимдан утаверади.Шундоққина жар яқинидаги лой сувоқли тепа туйникли ,ҳар қишда сандал учоқда олов ёқилганидек қоп –қорайиб кетган уйимиз орқасидаги баланд жарликда ҳам зағчалар бола очарди.Негадир қўшни болалар билан жарга нарвон қўйиб, энди учирма бўлаётган Зағча болаларини оламиз деб Турдихон журамиз нарвондан пастга тушиб кетганида отамиз хабар топиб ,унга шошилинч ёрдам бергани ва ўтган асрда қишлоқ қапқосидаги Келинжардан зағча бола оламан жарбошидан учиб кетган зағчадай қоп –қора Шарофхўжа (кейинчалик қора Шароф бобо )жар адоғидаги дарё ёқасидан балчиқдан суғириб олган Файзулла ғалдир бобонинг (овози момақалдироқдай гулдираган)бобонинг гапларини кулиб- кулиб гапириб берган эди.Файзуллохон бобо афсардевдай баланд бўйли ,бақувват одам.Шарофхўжани бир қўли билан лойдан тортиб олиб боши узра баланд кўтариб,бироз дудуқ тили билан шундай койиб берган экан:

-Зағча бола оласана ,оласан ,момачангди сонини оласан !Ҳе турнадай қотиб кетган қора бачча! Қишлоғимизда каттаю кичик бу воқеани кулиб –кулиб гапириб юради.Бунисини эса жавзанинг жизиллаган кунида кўпчилик бўлиб кўрдик.Ҳатто ўша билиб –билмай овга чиққан илонга ачиндим ҳам.Ўша куни иссиқ авжига чиққан ,қилт этган шомол йўқ.Икки кундан бери жар тепасидаги салкам бир гектарлик ўтпояда тўрт беш ҳашарчи йигит чалғи билан беда ўрмоқда.Бир эпчил йигит қўлига шоха олиб уроқдан чиқиб чузилиб қолган ҳашакларни ғарам қилиб (ҳар қайси2-3 боғ келади) устига чиқиб ,тепиб- тепиб кетаяпти.Шомол кўтармасин деб.Энг қизиғи ,ўроқ туфайли бошпанасидан ажраб қолган чигирткалар қаерга қочишини билмай изғиб қолган.Бу эса болажон қушларга айни муддоо.Улар бир бирига хабар қилади.Ҳамма ёқни чуғурлаган қушлар босиб кетади.Гуё қуш бозори дейсиз.Бизнинг қушнилар ,бобоёнғоқдагилар ҳам шу тарафга кетган.Биз эса ҳашарчилар билан иккинчи бобоёнғоқ тагида қуюқ сояли шох супада тушлик қилаяпмиз.Йигитлардан бирови кўриб қопди.-Ановини илонни қаранглар қушлар уясига урмалаб бораяпти.Бу аниқ жарга турган ёнғоқ шохидан илашиб чиққан.Уяларда палопон борми?Дорбозлик қилиб осилиб чиққанини кўринг .

-Ҳа ,улар каттариб қолган.Катталари чигитга базмига кетганми дейман. –Темир қанот болакайларга ёрдам бериш керак.Бошига соябон –шляпа кийган йигит шоха кўтариб ёнғоқ танасига яқинлашди.Мен эса уни қайтардим .Ҳожати йўқ ,улгуролмайсан ҳозир.Қушларнинг ўзи хабар топади.Уларнинг алоқа тизими бехато ишлайди.Майнақушлар ғизиллаб етиб келса ,зағчаю чимчиқларга ҳожат ҳам қолмайди.Гапим тугар- тугамас бирданига ўнтача майна етиб келиб инлар оғзига жойлашиб шундай дод,фарёд кутардики ,бу авозни тешик қулоғи бор эшитди.Ҳар қайсиси майнақушдан бир яримта келадиган зағчалар ҳам етиб келди.Чумчуқлар чирқиллаб шундай фиғон қилдики чидаш қийин.Улар тилида фақат бир нола: Илон ,заҳарли илон , келавер ёрдам бер! Полпонлар эса ҳеч нарсадан бехабар бер ,беравер.нима топсанг узат,дегандек оғзини катта очиб турарди.Бунинг устига икки –уч ҳакка етиб келиб шундай қағиллаб бердики,қулоқ пардаси тешилгудай.Бир вақт бувижонимиз ҳам қичқириб қолдилар! –Ҳой ҳолойиқ ,нимага қараб турибсизлар!Инсоф борми сизларда!Худди шу пайт жанговар майналар иш берди.Улар бирданига икки учтаси илоннинг ўзига ,чанг солибпастга отиб юборди.Бувижонимиз эса ана ,ана илон ,ўлдиринглар,деб жаврарди.Мен эса йигитларга ишора қилдим жим ,халақит берманглар…

Ужар майнақушлар бошлаган ишини охирига етказиб қўйишди.Икки кўзи ўйилган илон қаерга боришини билмай ,гандираклаб қолганди.Майналар уни ўртага олиб бири қўйиб,бири олиб тинимсиз чуқилар,сачраган қондан патлари баттар қизариб кетганди.шу тариқа орадан ўн дақиқа ўтар- ўтмас  кўзига қон тўлган майналар ярим қулоч келадиган Чилбирча илонни бурдалаб ташлашди.Беш олти бўлак бўлиб нимталанган илон танасини қайдандир хабар топган мавлон пишагимиз кутариб кетди.Бечора чиборча илоннинг болалари бир амаллаб ,ўз кунини кўрармикан ?Энг ёмони бекасини қидириб келган ота илон жуфти ҳалолини қаердан излаб топади?Чумчуқлар эса майнақуш акаларидан беҳад миннатдор бўлиб ,шундай сайрашдики ,гуё бубулигуё бўлиб кетди.

Ғози  Раҳмон .

ИЗЛАРИНГНИ ИЗЛАЙМАН ДЎСТИМ!

      e86906e12a3fef9e4711edb82783796e_L

Ошиқона сатрларда бор. Кетсам, изларимга зор, бўласан. Бу балки тантиқ ёрдан аразлаб кетишининг энг дадил ва қатъий усулидир. Ҳозир гап бу ҳақда эмас. Чақиликалонннинг Лангартоғ тарафларидаги улкан қоятошлар бетида, ўзидан ҳам шохлари узун, тоғ такаларнинг, ҳатто шохдор кийикларнинг суратлари тошга ўйиб чизилган. Бу жуда қадимий қоятош суратлари чизилган пайтда шу яқин атрофда ўша тоғ такалари кийиклар кўп бўлганидан хабар беради. Аслини олганда бизнинг бу каби жонзотларнинг ўзи тугул ўзи ҳам қолмаганига икки – уч асрдан ошиб кетган. Қишлоғимизда ёши 90 дан ошиб кетган авлод вакилларига ёшлигида худди шу тоғда, онда-сонда бўлсаям йўлбарс учрашини ҳикоя қиларди. Ўшанда бу бизга афсона бўлиб туюларди. Наҳотки шу яқингинада, Шовуз сойининг ичида йўлбарс юрган бўлса?.. Турсунбой овчининг юрагига қойил, деб ажабланардик. Кейинчалик Турсунбой овчининг ўзидан эшитдик ва  “Йўлбарс овими ёки тасодиф” деган мақола ёздим. Ўқиганлар бўлса, билар. Ўшанда мен бўлган воқеани овчининг ўз оғзидан ёзиб олганман. Аслида эса бу тоғда қанча кўп юрган бўлсам ҳам йўлбарс деган махлуқнинг изи тугул тезагини ҳам кўрмаганман. Тоғнинг ҳар икки тарафи икки вилоятга тегишли. Чўққилар учига тушган ёмғир томчиси ёки қор парчаси икки тарафга қараб бўлиниб кетишига мажбур. Бундай мажбурият ҳайвонот дунёсига ҳам тегишли. Самарқанд бўриси Қашқадарёликнинг қўтонига ораласа ҳайрон бўлиш йўқ. Бизда йўлбарснинг изи бўлмаса улар тарафда ҳам, шу гап. Бироқ ҳар икки томонда ҳам катта-кичик илонларнинг қидирса, топилиши мумкинлиги ҳақида Жомлик Алишер морбоз етарли маълумот бера олади. (Ёлдор илонлар деярли йўқ).

Энди эса ўзим ёшлигимда (50-60 йиллар) кўриб кузатганларим ёввойи жонзотларни ўтган 50-60 йил ичида бутунлай йўқолиб кетганини айтмасам бўлмас. Невара-чевараларининг бу чўпчакларга ишонтириш қийин.

Бизда ёз пайти ёзлик боғда, қиш пайти қишлоққа кўчиб бориб яшаш одати ҳалиям бор. Ўшанда авжи кўкламда. Ғурқабулоқсойдаги бир парча токзор томорқамизга кўчиб келардик. Шоҳона кулбамиз бир уй, бир даҳлиздан иборат лой тому унинг атрофи пасту баланд супалардан иборат. Кўчиб борганимиздан икки-уч кун ўтиб, супа атрофларида жудаям рангдор уч-тўрт қулочдан зиёд чипор илонлар айланиб қоларди. Уларни кўриб, қўрқиб-нетиб кетсак, бувижонимиз юпатиб қўярди. Уларга тегмасангиз сизгаям тегмайди, ўзимизнинг хосиятли илон бу. Атир илон. Ўзидан хушбўй атир ҳиди тарқатади.

Ҳа, бувим айтганидай бу илонлар нақ мўжизанинг ўзи. Улар кўп ҳам хиралик қилмай, шоша-пиша боғ четигадаги кичкина ўтовдан хурпайган наматак тўдаси тагига кириб кетади. Изидан анча вақт ёввойи атиргул (боғгул) ҳиди анқиб туради.

Бу анвойи ҳидни илонлар хунук оғзи билан пуркаб кетгандай. Кейинчалик ҳам кўп ўйладим. Сўраб-суриштирдим. Наҳотки илон, деган жониворни яшаб қолиш учун икки томчи захри қотилдан ташқари, ўзига тортадиган хушбўй ҳид ҳам керак бўлса? Ёки тулкилар жуфтлашиши пайтида дум атрофида бўладиган атир бези ишлаб  тургани учун ёввойилар бир-бирини қидириб топгани каби вақтинча ҳодисамикан? Нима бўлсаям ўша атир илонларнинг бутунлай йўқ бўлиб кетганига қирқ йилдан ошиб кетди. Биргина бу эмас. Худди шу йиллар давомида ёшликда гувоҳ бўлганимиз ва кейинчалик изсиз йўқолган яна бир қатор ёввойлар рўйхтани давом эттириш мумкин. Биргина мисол: Ариқ ёқаларидаги қалин бутазорлар ичида қулоқлари тикрайган ҳаммаёғи ола-була мушукдан каттароқ, юмронқозиқ каби чўнқайиб ўтирадиган олагужонлар бўларди. Унга яқинлашиб кетсангиз ҳужум қилиши ҳам мумкин. Олагужон бир қарашда митти айиқчанинг ўзи. Ёки тропик ўрмонларда яшайдиган “ай-ай” деган ноёб жонивор ҳам биз ўша кўрган ологужоннинг худди ўзи. Балки иккиси ҳам битта жонивор бўлиб, номлари турличадир. Буни аниқлаш зукко олимларимизга ҳавола. Олагужонлар эса қайтиб келмайди. Худди шу каби узун-узун сиқларини  шалдиратиб юрадиган зарур бўлса, улардан бир иккитасини отиб юборадиган олабаррон жайралар, сутга тўйиб катта бўлаётган итнинг боласидай семиз ва дуркун бўйни оқ қашқолдоқлар (бўрсиқ). Фақат тош орасида бўладиган оқтомоқ қоп-қора ялтироқ мўйнали тоғ сувсари, ҳар қайси ғулу-ғулу товуқдай келадиган ҳилол какликлар, кулварларни сўйлоқ тиши билан шудгор қилиб, илдиз териб ейдиган, балчиққа ағанаб ётадиган, салгина шовур сезса, қурқ-қурқ деб чопадиган тўнғизлар  ўзларининг севимли маконини танлаб, баланд тоғларга, қўриқхона тарафларга кетиб қолиши ғоят ачинарли.

НЕГА, НИМА УЧУН?

Энг биринчи асосли сабаб шуки, ўша ноёб хилқатнинг яшаб кетиши, униб-ўсиши, кўпайиши учун тегишли шарт-шароитнинг етишмаслиги ёки умуман йўқлигидир. Тоғнинг ҳар икки номи оёқ ости қилиниб, қўй-эчки, қорамолларнинг яйловига айлантиришгани алоҳида таъкидлаш лозим. Бундан ташқари, тоғ этакларидаги деярли барча серсув булоқлар ўзбошимчалик билан шланг қувурларга солиниб ҳатто 3-4 км.лаб пастга ҳовли жойларга олиб келиниши оқибатида ёввойи ҳайвонлар, ҳатто қушлар ўз сувлоғидан ажралиб, узоқ-узоқларга сув қидириб кетаётганини кўриш мумкин. Бу номақбул ишни қилиб улгурган кимсалар, ўзини қанча оқламасин, табиат қонунларига хилоф. Сувсизликдан озор чекаётганлар қарғамайди деб ким кафолот беради.

Хайриятки кейинги йилларда биз қаламга олган тоғларнинг юқори қисми Давлат ўрмон хўжаликларига олиниб муҳофаза зонасига киритилди.

Бу яхши жудаям яхши. Бироқ, ўрмончилар маҳаллий чорвадорлар билан муроса қилишни бас қилмаса, чашмалар кўзи очилмаса, тиканли бодомгуллар аёвсиз кесилиши давом этса, аҳвол ўнгланмаслиги ўз-ўзидан аён. Бу тотли дунёда хатто ҳокисор чумолининг ҳам яшаб қолишига ҳаққи бор.

Ғози Раҳмон.

 

ЭКОЛОГИЯ СОҲАСИДАГИ ЖИНОЯТЛАР

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ЖИНОЯТ КОДЕКСИ

ТЎРТИНЧИ БЎЛИМ
ЭКОЛОГИЯ СОҲАСИДАГИ ЖИНОЯТЛАР

XIV боб. Атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятлар
 LexUZ шарҳи
Қаранг: Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1996 йил 20 декабрдаги 36-сонли «Атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятлар ва бошқа ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида»ги қарори.
193-модда. Экология хавфсизлигига оид нормалар ва талабларни бузиш
Саноат, энергетика, транспорт, коммунал хизмат, агросаноат, илм-фан объектлари ёки бошқа объектларни лойиҳалаш, жойлаштириш, қуриш ва ишга тушириб фойдаланиш нормалари ва қоидаларининг мансабдор шахс томонидан бузилиши, ёхуд давлат комиссиясининг аъзолари томонидан бу объектларни норматив ҳужжатларда белгиланган қоидаларни бузиб қабул қилиниши инсоннинг ўлими, одамларнинг оммавий равишда касалланиши, экологияга салбий таъсир қиладиган даражада атроф муҳитнинг ўзгариб кетишига ёки бошқача оғир оқибатларнинг келиб чиқишига сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг юз бараваридан икки юз бараваригача миқдорда жарима ёки уч йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёхуд икки йилдан уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки олти ойгача қамоқ ёки бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(193-модданинг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
 LexUZ шарҳи
Қўшимча маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Экологик экспертиза тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикасининг Ер кодексининг 80-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 41-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунининг IV бўлими («Сувларнинг ва сув объектларининг ҳолатига таъсир этувчи корхоналар, иншоотларни ҳамда бошқа объектларни жойлаштириш, лойиҳалаш, қуриш, реконструкция қилиш, таъмирлаш, тиклаш ва ишга тушириш»), Ўзбекистон Республикасининг «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 22-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунининг 3133 — 35-моддалари, Ўзбекистон Республикасининг «Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунининг 24-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Ўрмон тўғрисида»ги Қонунининг 38-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Радиациявий хавфсизлик тўғрисида»ги Қонунининг 15-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Хавфли ишлаб чиқариш объектларининг саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонунининг 8-моддаси.
194-модда. Атроф табиий муҳитнинг ифлосланганлиги тўғрисидаги маълумотларни қасддан яшириш ёки бузиб кўрсатиш
Махсус ваколатга эга мансабдор шахслар томонидан зарарли экологик оқибатларни келтириб чиқарган ҳалокатлар ёки атроф табиий муҳитнинг радиациявий, кимёвий, бактериявий ифлосланганлиги ёхуд одам ҳаёти ёки соғлиғи, тирик табиат учун хавфли бўлган бошқача тарзда ифлосланганлиги ҳақидаги ёхуд аҳоли саломатлигининг ҳолатига доир маълумотларни қасддан яширилиши ёки бузиб тақдим этилиши аҳолининг оммавий касалланиши, ҳайвонлар, паррандалар ёки балиқларнинг қирилиб кетиши ёки бошқача оғир оқибатларга сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг юз бараваридан икки юз бараваригача миқдорда жарима ёки беш йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёхуд уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади.
(194-модда биринчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2001 йил 29 августдаги 254-II-сон Қонуни таҳририда — Олий Мажлис Ахборотномаси, 2001 й., 9-10-сон, 165-модда)
Ўша қилмишлар одам ўлишига сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
уч ойдан олти ойгача қамоқ ёки муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиб, бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёки уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(194-модда иккинчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
 LexUZ шарҳи
Қаранг: Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1996 йил 20 декабрдаги 36-сонли «Атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятлар ва бошқа ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида»ги қарорининг 9-банди.
195-модда. Атроф табиий муҳитнинг ифлосланиши оқибатларини бартараф қилиш чораларини кўрмаслик
Мансабдор шахснинг экологияси ифлосланган жойларни дезактивация қилиш ёки бошқача тарзда тиклаш чораларини кўришдан бўйин товлаши ёки бундай ишларни етарли даражада бажармаслиги одамларнинг оммавий равишда касалланиши, ҳайвонлар, паррандалар ёки балиқларнинг қирилиб кетиши ёки бошқача оғир оқибатларга сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг юз бараваридан икки юз бараваригача миқдорда жарима ёки беш йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёхуд уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади.
(195-модда биринчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2001 йил 29 августдаги 254-II-сон Қонуни таҳририда — Олий Мажлис Ахборотномаси, 2001 й., 9-10-сон, 165-модда)
Ўша қилмишлар одам ўлишига сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
уч ойдан олти ойгача қамоқ ёки муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиб, бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёки уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(195-модда иккинчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
196-модда. Атроф табиий муҳитни ифлослантириш
Ерларни ифлослантириш ёки бузиш, сув ёки атмосфера ҳавосини ифлослантириш одамларнинг оммавий равишда касалланиши, ҳайвонлар, паррандалар ёки балиқларнинг қирилиб кетиши ёки бошқача оғир оқибатларга сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг юз бараваридан икки юз бараваригача миқдорда жарима ёки беш йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёхуд уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади.
(196-модда биринчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2001 йил 29 августдаги 254-II-сон Қонуни таҳририда — Олий Мажлис Ахборотномаси, 2001 й., 9-10-сон, 165-модда)
Ўша қилмишлар одам ўлишига сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
уч ойдан олти ойгача қамоқ ёки муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиб, бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёки уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(196-модда иккинчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
 LexUZ шарҳи
Қаранг: Ўзбекистон Республикасининг Ер кодексининг 79 ва 90-моддалари, Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунининг 99-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 24-моддаси.
197-модда. Ер, ер ости бойликларидан фойдаланиш шартларини ёки уларни муҳофаза қилиш талабларини бузиш
Ер, ер ости бойликларидан фойдаланиш шартларини ёки уларни муҳофаза қилиш талабларини бузиш оғир оқибатларга сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг эллик бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима ёки уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(197-модданинг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
 LexUZ шарҳи
Қаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 17 ва 18-моддалари, Ўзбекистон Республикасининг Ер кодексининг 4079 ва 90-моддалари, Ўзбекистон Республикасининг «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 7 июндаги ПҚ-649-сонли қарори билан тасдиқланган «Ер қаъри участкаларидан фойдаланиш ҳуқуқини бериш тартиби ва шартлари тўғрисида»ги низом.
198-модда. Экинзор, ўрмон ёки бошқа дов-дарахтларга шикаст етказиш ёки уларни нобуд қилиш
Оловга эҳтиётсизлик билан муносабатда бўлиш натижасида экинзор, ўрмон ёки бошқа дов-дарахтларга шикаст етказиш ёки уларни нобуд қилиш кўп миқдорда зарар етказилиши ёки бошқача оғир оқибатларга сабаб бўлса, —
энг кам ойлик иш ҳақининг эллик бараваригача миқдорда жарима ёки бир йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёхуд уч ойгача қамоқ билан жазоланади.
Ўрмон ёки бошқа дов-дарахтларни қонунга хилоф равишда кесиш кўп миқдорда зарар етказилишига сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг эллик бараваридан етмиш беш бараваригача миқдорда жарима ёки бир йилдан икки йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки уч ойдан олти ойгача қамоқ ёки бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёки уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(198-модда иккинчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
Экинзор, ўрмон ёки бошқа дов-дарахтларга қасддан шикаст етказиш, уларни пайҳон қилиш, нобуд қилиш кўп миқдорда зарар етказилишига сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг етмиш беш бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима ёки икки йилдан уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(198-модда учинчи қисмининг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
Олдинги таҳрирга қаранг.
Олдинги таҳрирга қаранг.
Етказилган моддий зарар уч карра миқдорида қопланган тақдирда, озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш тариқасидаги жазо қўлланилмайди.
(198-модда тўртинчи қисми Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
 LexUZ шарҳи
Қаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Ўрмон тўғрисида»ги Қонуни 26-моддаси, 30-моддасининг иккинчи қисми, Ўзбекистон Республикасининг «Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонуни 10-моддаси иккинчи қисмининг бешинчи хатбошиси, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 22 ноябрдаги 506-сонли қарори билан тасдиқланган «Ўзбекистон Республикаси ўрмонларида ёнғин хавфсизлиги» қоидалари ва «Ўзбекистон Республикасида ўрмонни парвариш қилиш учун кесиш» қоидалари.
 LexUZ шарҳи
Шунингдек, қаранг: Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1994 йил 21 ноябрдаги ПФ-1005-сонли «Экинларнинг пайҳон этилишига қарши курашни кучайтириш тўғрисида»ги Фармони.
199-модда. Ўсимликлар касалликлари ёки зараркунандалари билан кураш талабларини бузиш
Ўсимликлар касалликлари ёки зараркунандалари билан кураш талабларини бузиш оғир оқибатларга сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг эллик бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима ёки беш йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёки уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(199-модданинг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
 LexUZ шарҳи
Қаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Қишлоқ хўжалик ўсимликларини зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлардан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикасининг «Ўсимликлар карантини тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикасининг «Уруғчилик тўғрисида»ги Қонуни 8-моддасининг бешинчи қисми, Ўзбекистон Республикасининг «Ўрмон тўғрисида»ги Қонуни 33-моддаси, Ўзбекистон Республикасининг «Фермер хўжалиги тўғрисида»ги Қонуни 17-моддаси биринчи қисмининг ўн бешинчи хатбошиси.
200-модда. Ветеринария ёки зоотехника қоидаларини бузиш
Ветеринария ёки зоотехника қоидаларини бузиш ҳайвон ёки паррандалар эпидемияси (эпизоотия) тарқалишига, уларнинг ялпи қирилиб кетиши ёки бошқача оғир оқибатлар келиб чиқишига сабаб бўлса, —
Олдинги таҳрирга қаранг.
энг кам ойлик иш ҳақининг эллик бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима ёки беш йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёки уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки бир йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.
(200-модданинг санкцияси Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги ЎРҚ-389-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2015 й., 32-сон, 425-модда)
 LexUZ шарҳи
Қаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Ветеринария тўғрисида»ги Қонуни.