“Туризм тўғрисида”ги қонуннинг Самарқанд вилоятидаги ижроси ўрганилди

Халқаро ишлар ва парламентлараро алоқалар қўмитасининг “Туризм тўғрисида”ги қонунининг Самарқанд вилоятидаги ижроси юзасидан ўтказилган назорат-таҳлил фаолияти якунларига бағишланган сайёр йиғилиши бўлиб ўтди.

Унда Самарқанд вилоятида туризм соҳасини ривожлантириш бўйича қабул қилинган дастурларнинг амалга оширилиши ҳолати, хусусан, анъанавий маданий-тарихий туризм билан биргаликда туризмнинг бошқа салоҳиятли турларини — зиёрат қилиш, экологик, маърифий, этнографик, спорт, даволаш-соғломлаштириш ва бошқа турларини жадал ривожлантириш, болалар, ўсмирлар ва ёшлар туризмини, оилавий туризмни, кексалар учун ижтимоий туризмни ривожлантириш, туризм хизматларини ташкил этишда, энг аввало, туристлар жойлаштириладиган жойларда, овқатланиш пунктларида, туризм объектларига ташрифларни уюштиришда туристлар ва экскурсантларнинг ҳаёти ва соғлиғи хавфсизлигини таъминлаш юзасидан кўрилган чора-тадбирлар муҳокама қилинди.

Н.ҚОСИМОВА

БИОГАЗ ҚУРИЛМАСИ ҲАВОНИ ТОЗАЛАЙДИ

issledovanie-atmosfernogo-vozduxa

Андижон вилоятининг Булоқбоши туманида биогаз қурилмасининг ишга туширилганига икки ой бўлди. Қурилма 400м3 хажмлик реакторга эга бўлган вилоятдаги энг катта биогаз қурилмаси бўлиб ҳисобланади. Муқобил энергия манбаи помидор ва бодринг кўчатларни мавсумга тайёрлаш вақтида 0,5га иссиқхонани иссиқлик билан таъминлайди ҳамда экспорт қилинадиган маҳсулот хажмининг кўтарилишига хизмат қилади. Биогаз қурилмасининг ёрдамида иссиқлик таъминотидан ташқари, қўллаш учун тайёр биоўғитларни ҳам олса бўлади. Қурилма  Бирлашган миллатлар ташкилотининг Тараққиёт Дастурининг «Савдо ривожланишига кўмаклашиш» лойиҳаси ва Ташқи иқтисодий алоқалар, инвестиция ва савдо вазирлигининг қўллаб-қувватлаши орқали «Даврон агросаноат» МЧЖ худудида ташкил этилган эди. Янги биогаз қурилмасидан фойдаланиш атмосферага CО2 газининг кўтарилишининг камайишига (ҳисобларга кўра CО2 мавсум мобайнида 330 тоннага қисқаради) олиб келади. Бундан ташқари, кимёвий ўғитлардан камроқ фойдаланиш ҳисобига ҳаражатларни камайтириш мумкин. Биогаз қурилмасидан олинган органик ўғитлар мева-сабзавотлар ҳосилдорлигини 4%га кўтаради, бу эса экологик тоза, сифатли қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг кўпайишига олиб келади.

Н.ҚОСИМОВА

СУВДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЯНГИ СОЛИҚ СТАВКАЛАРИ БЕЛГИЛАНДИ

bezopasnaya_chistaya_voda

Сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ ставкалари Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасининг 2017 йилги асосий макроиқтисодий кўрсаткичлари прогнози ва давлат бюджети параметрлари тўғрисида”ги 27.12.2016 йилдаги 2699-ПҚ билан тасдиқланиб, унга кўра деҳқончилик хўжаликлари, юридик ва жисмоний шахслар учун учун очиқ сув манбаларидан фойдаланганлик учун 1 кубометр сув солиғи 85,4 сўм, ер ости манбалардан сув тортиб олиш эса 1 кубометр учун 108,5 сўм этиб тайинланди. Электростанциялар учун очиқ сув ҳавзаларидан сув олиш солиҚи 1 кубометр учун 24,7 сўм, ер ости сувларидан кубометр учун  36,7 сўм, коммунал хизмат кўрсатувчи ташкилотларга эса  46,9 сўм ва 60,6 сўм этиб белгиланди. Шунингдек алкоголсиз ичимликлар тайёрлаш учун ҳам алоҳида солиқ ставкалари жорий этилган.

ДУНЁНИНГ ЭНГ КАТТА ВА ЧИРОЙЛИ ШАРШАРАЛАРИ

йосемит

Йосемит

Шаршаранинг баландлиги денгиз сатҳидан  727 метр. У АҚШнинг Калифорния штатида жойлашган. Кам қор ёққан йиллари шаршара қуриб қолиши ҳам мумкин.

Утигард

утигард

Норвегияда жойлашган Утигард шаршараси 610 метр баландликдан тушиб, Дуэн кўлига қўшилади. Шаршара Йостедал музлигидан бошланиши кишини ҳайратда қолдиради.

Кхон

кхон
Ҳиндихитойда жойлашган Кхон шаршараси нафақат Жанубий Осие балки дунёнинг энг ката шаршараларидан биридир. У Меконг дарёсида жойлашиб, 5000 метр баландликдан пастга тушади. Айнан дарёда дарё дельфини яшайди. Бу ноёб ҳайвонни фақатгина шаршара остида кўриш мумкин.

Виктория

виктория

Машҳур шаршара нафақат энг баланд, балки энг кенг ҳамдир. Унинг баландлиги 120, кенглиги 1800 метрдир. Замбези дарёсида жойлашган шаршарани маҳаллий аҳоли Моси-оа-Тунья (Жарангловчи тутун)  деб аташади. Чунки унинг шовқини  10 км. узоқликдан эшитиш мумкин.

Ниагара

ниагара
Шаршаранинг кенглиги 1200 метр, баландлиги эса 51 метрдир.  У АЈШ билан Канаданинг чегарасида, Эри ва Онтарио кўлларини бирлаштирувчи Ниагара даресида  жойлашган. Эрат баҳорда  шаршара овозига эрияетган музларнинг қисирлаши қўшилиб, даҳшатли  шовқин ҳосил қилади.

Н.ҚОСИМОВА

ЭКОҲАРАКАТНИНГ ИСТИҚБОЛДАГИ РЕЖАЛАР БЕЛГИЛАНДИ

1433418267_5208d5369ad13ekoharakat-okno

 

2017 йилнинг 12 январь куни Ўзбекистон экологик ҳаракати, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси Экоҳаракат депутаталари гуруҳи ва Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масалалари ҳамда Демократик институтлар, нодавлат ташкилотлар ва фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари қўмиталарининг 2016 йил якунлари ва истиқболдаги режаларига бағишланган матбуот анжумани бўлиб ўтди. Унда Ўзбекистон экологик ҳаракати, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси Экоҳаракат депутатлари гуруҳи ва Экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси томонидан  2017 – “Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йили” ҳамда “Ўзбекистон Республикасининг 2017-2021 йилларга мўлжалланган бешта устувор йўналиш бўйича ривожланиш  ҳаракат  Стратегияси”  асосида амалга оширилиши лозим бўлган асосий фаолият йўналишлари юзасидан аниқ мақсадли вазифалар белгилаб олинди.

Дармон ИБРАГИМОВ

Ҳимолай музликлари сўнгги 50 йил ичида 16 фоизга қисқарган

e-lektr

1. Яна 10 йилдан сўнг дунё бўйича заҳарли электрон чиқиндилар ҳажми 500 бараварга ошади.

gavaji

2. Инсон илк қадамини қўйгандан бери Гавайи оролларида 71 турдаги қушлар батамом йўқ бўлиб кетган.

pingvin

3. Бугун Ер юзида пингвинларнинг 17 тури яшайди. Аммо улардан 12 турининг сони тўхтовсиз қисқармоқда.

Atlantic Bluefin Tuna (Thunnus thynnus) Captive, Gozo, Maltese Islands

4. Кўк тунец балиғини саноат миқёсида овлаш йилига 7,2 миллиард доллар даромад келтиради. Бугун кўк тунец балиғи сони 1980 йилдагига қараганда 70 фоизга камайган.

gazy

5. Атмосферага чиқарилаётган карбонат ангидрид гази миқдори ҳар бир америкаликка 2,5 тоннадан тўғри келади. Европаликлар учун эса бу кўрсаткич 4 тоннага яқин.

zhivotn

6. Ер юзида инсон энди пайдо бўлган даврга қараганда 2004 йилга келиб тирик организмларнинг йўқ бўлиб кетиши 100-1000 бараварга ошган.

15933

7. Ҳимолай музликлари сўнгги 50 йил ичида 16 фоизга қисқарган.

019

8. Сайёра атмосферасидан 100 миллиард тонна карбонат ангидрид ажратиб олинса, глобал ҳарорат 0,160 С га тушар экан.

ЧИҚИНДИЛАР КЕЛАЖАК КУШАНДАСИ

710512911_66367_17525553324624858369

Бугун экология хусусида кўп ва хўп гапирилмоқда.  Экологик маданият, аҳолини экологик онгини оширишга бағишланган тадбирлар ўз самарасини бераяптими? Ўқув муассасаларида ёшларга ўтилаётган сабоқлар, оиладаги тарбия фарзандларимизни атроф-муҳитга эътиборлироқ бўлиш билан биргаликда инсон учун хос фазилатлар табиатни асраш, уни ифлослантирмасликка ўргатаяптими? Афсуски, йўқ. Эрталаб қулида чиқинди тўла селофан халта кўтарган ота- боланинг орқасидан кетар эканман, уйнинг орқасидан оқиб ўтадиган каналга яқинлашганда ота боласига бир қараб олдида, қулидаги чиқиндини сувга улоқтирди. Шу заҳотиёқ 7-8 ёшли болакай ҳам отасининг хатти-ҳаракатларини такрорлади.

-Ҳой, уялмайсизми, чиқиндини сувга ташлагани? Ана икки қадам нарида ахлатхона турибдику, деганимча қолдим. У боласининг қўлини ушлаб, илдам олдинга юриб кетди. Афсуски, бундай ҳолатга ҳар биримиз деярли ҳар куни дуч келамиз, Тошкент шаҳрининг аҳоли гавжум Қора-қамиш мавзесидан оқиб ўтадиган “Қичқириқ” канали сувининг йўли ёпилганида аянчли манзарага дуч келасан, киши.  Кун исигани билан соҳилидан одам аримайдиган, ёшу қари  сувнинг салқинига интилиб, ёшлар, болалар чўмиладиган каналнинг таги ахлатга тўла эканлигини кўриб, маданиятсизлигимиздан афсусланиб кетасан баъзида. Болалар чўмиладиган каналнинг  суви  турли хил юқумли касалликлар манбаси эканлигига шубҳа йўқ.

0117

Бир кунда 26 миллион килограмм чиқинди

Афсуски бугунги кунда чиқинди муаммоси нафақат Ўзбекистонни балки бутун дунё аҳлини ташвишга солмоқда. Урбанизация жараёни жадаллашиб, шаҳарлар кенгаяётган, аҳоли сони ўсаётган ва унинг эҳтиёжини қондириш учун миллионлаб турдаги товарлар ишлаб чиқарилаётган бир пайтда чиқиндиларни қайта ишлаш ва уларнинг утилизацияси энг катта экологик муаммолардан биридир. Статистик маълумотларга эътибор қаратадиган бўлсак,  бир кунда дунё аҳолиси аҳолиси  ўртача умумий ҳажмда бир йилда  300 кг. чиқинди ташлайди. Мазкур рақамни  365 га кўпайтиринг ва бир кунда бир одам ташлайдиган чиқинди миқдорига эга бўласиз —  300/365=0,822 кг. Ушбу рақамни мамлакат аҳолисига кўпайтирсангиз, бир мамлакатнинг чиқариб ташлайдиган чиқинди миқдори чиқади. Ўзбекистон бўйича 0,822х 31 807 000  (1 июль 2016 йил ҳолатига) бир кунда мамлакатимиз аҳолиси 26 млн.145 минг 354 килограмм чиқиндини чиқариб ташлашади. Дунё бўйича бу 5 млрд.754 млн. килограммни ташкил этади ва фақат  унинг 30 фоизигина қайта ишланади, қолгани эса аста-секинлик билан Она сайёрамизни қопламоқда.  Чиқиндилар турли хил қимматбаҳо металлар, шиша идишлар, макулатура, пластик, ерга ўғит бўла оладиган озиқ-овқат маҳсулотларининг қолдиқларидан иборат.  Албатта уларнинг ичида  кўплаб хавфли чиқиндилар ҳам мавжуд: батарейкалар ичидаги симоб, флюорисцент лампалардаги  фосфор-карбонатлар ва  маиший эритмалардаги токсик кимёвий моддалар, буёқлар, ёғоч буюмларни  асраш учун ишлатиладиган турли хил кимёвий  қопламалар бунга мисол бўла олади.   Чиқиндиларнинг кўпайишига асосий сабаблардан бири аҳоли эҳтиёжларини қондирадиган буюмларнинг ишлатиладиган муддатининг  қисқалигидир.  Бир марталик  қоғоз ва пластик идишлар, кийимлар, бошқа буюмлардир. Чиқиндиларни қайта ишлаш бугунги кунда замон талабидир. Айниқса бу муаммо саноати ривожланиб бораётган  шаҳарларда долзарбдир.  Айни пайтда йирик шаҳарлар чиқиндиси унинг ташқарисига олиб чиқилиб ташланади. Ривожланган мамлкатларда қайта ишланишга яроқсиз материаллар эса биогаз, биоқувватга айлантирилади. Маҳаллий бошқарув ва ўз-ўзини таъминлаш Сан-Франциско институтининг ходими Д.Мориснинг фикрига кўра, дунёнинг ҳар бир шаҳри йирик металл конига нисбатан, кўпроқ металга эга. Бугунги кун масаласи чиқиндига чиқариб ташланадиган шаҳар металини самарали равишда қайта ишлаш ва қўллашдан иборат. Чиқиндиларни қайта ишлаш  бир неча баробарга электр энергияси ва сувдан фойдаланишни камайтиради. Масалан, алюминийни боксит ўрнига  чиқиндидан ажратиб олиш  электр қувватининг сарфи ва атроф-муҳит ифлосланишини 95 фоизга камайтиради. Макулатурадан қоғоз олиш эса нафақат дарахтлари кесилишидан асрайди, балки электр қувватининг сарфини тўртдан уч қисмга камайтиради. Яъни 1 тонна қоғозни қайта ишлаб чиқаришга уни ёғочдан тайёрлаш учун кетадиган сувнинг ярми сарф бўлади, холос. Шунингдек, кундалик ишлатиладиган буюмлар муддатини узайтириш, селофан халталар ўрнига матодан тикилган халталардан фойдаланиш, бир марталик идишлар қўлланилишини камайтириш ҳам чиқиндилар  ҳажмини камайтирилишига олиб келади. Бундан ташқари янги буюмлар ишлаб чиқарилишига кетадиган қувватнинг қайта ишлаб чиқиш натижасида камайиши бугунги кунда долзарблашиб бораётган иссиқхона эффектининг пайдо бўлиши ҳамда кислотали ёмғирларнинг ёғишини  олдини олишга ёрдам беради.

 

Чиқинди озон қатламини емиради

Чиқиндилар бевосита озон қатламига салбий таъсир этишини биласизми? Масалан, биз фойдаланадиган аэрозол идишлар (ҳаво тозаловчи, дезодарант ва ҳоказо) таркибида стратосферада озонни емирадиган моддалар мавжуд. Маълумки, озон қатламининг емирилиши одамларда саратон касаллигини келтириб чиқаради.  Чиқиндиларни қайта ишлаш бугунги кунда мазкур муаммони қисман бўлсада ҳал этади. Аммо буни бир ёки иккита одам ҳал қила олмайди. Мазкур масала давлат эътиборида бўлиши лозим. Маҳаллий ва миллий миқёсда қабул қилинган қарор аввало бугунги кунда инсониятни ташвишга солаётган глобал иқлим ўзгаришининг қисман бўлсададини олиш, чиқинди муаммосини ҳал этиш, қўшимча иссиқлик энергиясини ишлаб чиқариш имконини беради.

Афсуски аҳолининг аксарият қисми қайта ишланган чиқиндидан тайёрланган буюмларни соғлиққа зарар деб билишади. Айнан ана шундай нотўғри стереотипларнинг шаклланиши ҳам чиқиндини қайта ишлашга тўсқинлик қилмоқда. Бу ерда оммавий ахборот воситаларининг роли каттадир. Журналистлар глобал муаммога айланиб бўлган чиқинди масаласини кўтаришлари, уни қайта ишлаш металлни қазиб олиш ёхуд қоғоз тайёрлашдан кўра анчагина арзонга тушиши билан биргаликда, аввало атроф-муҳит тозаланиши, инсон саломатлиги яхшиланиши,табиий ресурсларнинг тежалиши, сайёранинг ўпкаси бўлмиш ўрмонлар кесилишининг олди олинишини тушинтиришлари лозим.  Энг асосийси биз ўз келажагимизни ахлат қутисига ташлаётганимизни унутмаслигимиз лозим.

musor

Хўш, нега чиқинди тобора кўпайиб бормоқда? Бунинг асосий сабабларидан бири фойдаланиш муддати ўта қисқа бўлган буюмларнинг кўплаб ишлаб чиқарилишидир. Атиги 100 йил илгари деҳқонлар ўзлари ишлаб чиқарган маҳсулотларини қадоқсиз, қайта ишловсиз дастурхонга етказиб беришган. Чиқаётган асосий чиқинди органик характерда бўлиб, ем тайёрлаш ва ўғит сифатида ишлатилган. Шаҳарларнинг ўсиши, фаровонлик сари интилиш,  бир маротаба ишлатиладиган буюмларга тезкорлик билан ўтиш, ишлаб чиқаришнинг кенгайиши, кенг миқдорда айнан кимёвий моддалардан ясалган политэлен, пластмасса, шишанинг ишлатилиши  ушбу муаммони тўғдирди. Чиқинди аввало ривожланган ва ривожланаётган давлатларнинг муаммоси эканлиги бежиз эмас. Товарни  сотиш учун уни қадоқлаш аксарият ҳолатларда товар нархини бир неча баробарга оширади. Шунинг аҳоли жон бошига олинаётган даромад ҳам катта роль ўйнайди. Ривожланишдан орқада қолаётган мамлакатлар аҳолисининг даромади паст бўлгани боис сотиб олинган буюмларни тежаб, авайлаб ишлатишга ҳаракат қилишади ва ўз навбатида бу омил ҳам уларни чиқиндига камроқ ташланишига сабаб бўлади. Масалан, ўзбекистонликлар минг сўмдан икки юз сўмини айнан товарнинг қадоғи учун тўлайдилар. Баъзи бир товарларнинг қадоғи бундан-да қиммат. Албатта бу аёлларимиз учун овқат тайёрлашда қулайлик тўғдиради ва органик чиқинди чиқиш миқдорини камайтиради. Аммо уларнинг қадоғи айнан қайта ишланмайдиган чиқинди ҳажмини кўпайтиради. Қадоқ учун ишлатиладиган қоғоз унинг ярмини, қолгани металл, пластик ва шиша ташкил этади. Аммо сўнгги йилларда пластик  еткчи ўринга чиқмоқда. Ҳозир  тозалаш, озиқ-овқат маҳсулотлари, парфюмерия ва бошқа товарларнинг қадоқлари анъанавий қоғоз ва шишадан пластикка ўтмоқда. Пластикни бошқа материаллар билан қўшилган ҳолатида ишлаб чиқариш унинг яроқлилик муддатини узайтиради. Бошқа материаллардан фарқли ўлароқ нур ва бактериялар таъсирида деярли парчаланмайди. Унинг йўқ бўлиб кетиши учун 200 йил керак. Бундан ташқари қадоқдаги хлор бирикмалари атмсферага чиққанида, қуёш нурлари ундан хлор атомларининг ажралиб чиқишига сабаб бўлади. Хлор озон қатламини емирувчи кимёвий моддалардан биридир. Агарда унинг атмосферага чиқиб кетиш миқдори ошса, ерга тушаётган ультрабинафша нурларнинг кўпайиши ўз навбатида тери ва онкологик касалликлар сонини ортишига олиб келиши муқаррар. Айни пайтда биологик жиҳатдан парчаланадиган пластик турини ишлаб чиқариш бўйича изланишлар олиб борилмоқда. Буюк Британия ва Швейцарияда олиб борилган тадқиқотлар натижасида табиий муҳитда парчаланадиган пластик тури кашф этилди. Аммо уни ишлаб чиқариш қиммат бўлгани боис, ҳозирча товар ишлаб чиқарувчиларда унга бўлган талаб кучли эмас.

Чиқинди тури

Парчаланиш муддати

Озиқ-овқат қолдиқлари

10 кундан 1 ойгача

Газета қоғози

1 ойдан 1 йилгача

Картон қутилар

1 йилгача

Қоғоз

2 йил

Ёғоч

10 йилгача

Темир арматура

10 йилгача

Темир банкалар

10 йилгача

Оёқ кийим

10 йилгача

Бетон, ғишт

100 йилгача

Автоаккумуляторлар

100 йилгача

Фольга

100  йилгача

Кончерва қутилари

90 йилгача

Батарейкалар

100 йилгача

Резина автобалонлар

100 йилгача

Пластик

100 йилдан ортиқ

Полиэтилен пакетлар

200 йил

Алюмин идишлар

500 йил

Шиша

1000 йил

 

Айтиш жоизки сўнгги йилларда  уйда ишлатиладиган товарлардан чиқаётган чиқиндилар ичида инсон ҳаётига нисбатан хавфлиси 45 фоизни ташкил этади. Булар батарейкалар, буёқлар, ёғ ва буёқни эритувчилар, пестицидлар, таркибида фософор бўлган  элементлар, флюорисцент лампалар ва ҳоказо. Ахлатхонага ташланган бундай чиқиндилар ер усти ва ер ости сувларини заҳарлайди, инсон саломатлигига хавф солади.

Эрамиздан 500 йил илгари…

Тарихга назар ташлар эканмиз, эрамиздан 500 йил илгари Қадимги Юнонистонда кўчага чиқинди ташлаш бўйича биринчи император фармони эълон қилинган. Унга кўра Афина шаҳридан камида 600 метр узоқликда чиқиндихоналар ташкил этиш ва ахлатни фақат ўша ерга ташлаш қайд этилган эди. Аммо бу фармон ўз кучини ўрта асрларда йўқотди. Анкон университетининг профессори, италиялик тарихчи Эрколе Сорининг “Назокатли хонимлар даври” номли китобида қайд этилишича, 19 асргача аҳоли чиқиндини деразаларидан ташқарига улоқтира бошлашди. Лондон, Париж каби йирик шаҳарларнинг кўчалари ахлатга тўлиб кетган. Оддий ҳожатхоналар йўқлиги натижасида одамлар уйларнинг орқалари, зиналарнинг тагларига ҳожатга чиқишган. Қассоблар сўйилган молнинг ичак-чавоқларини, қонини кўчага ташлашган. Ҳайвонларнинг сийдиги терини қайта ишлаш ва оқартириш учун фойдаланилган. Ишлатилган суюқлик яна кўчаларга тўкилган. Оқибатда улар чиқиндига тўлиб, каламушлар ва уларнинг орқасидан турли хил юқумли касалликлар кўпайган. Шаҳарларни чиқиндининг сассиқ ҳиди тутган. Шаҳар кўчаларини  Шаҳар хокимлари  вазиятни бироз юмшатиш мақсадида чиқиндилар учун махсус ўралар қаздира бошладилар. Европанинг шаҳарларида вабо кеза бошлади. Кўмилган чиқиндилар ер ости сувларини ифлослантириши натижасида бошқа юқумли касалликлар ҳам яшин тезлигида тарқала бошлади. Илк маротаба чиқинди ёқадиган печлар Англиянинг Нотингем графлигида 1874 йили қурилди. Тез орада бу тажрибани бошқа мамлакатлар ҳам қўллай бошладилар.  Аммо аксарият шаҳарлар печлардан улардан чиқаетган тутун ҳавони ифлослантирганлиги учун воз кечишди. Айни пайтда дунёнинг кўпгина шаҳарлари қайта ишланмаган  чиқиндиларни кўмишади. 1984 йили  АҚШнинг Чикаго шаҳри хокимияти чиқиндидан ажралиб чиқаётган метан гази  ҳаракатини мониторинг қилиш учун танлов эълон қилди.  Ҳозирда ер остидаги чиқиндихоналардан қувурлар орқали ажралиб чиқаётган метанни ёқилғи учун қўллашади шунингдек махсус печларда у биогазга айлантирилади. Айни пайтна 40 та ана шундай станция АҚШда мавжуд. Биргина Стэйтен Айлэндда жойлашган чиқиндихонадан кунига 5 млн. куб. м газ олиниб, Бруклин газ компаниясига сотилади. Бу миқдордаги газ билан 50 000 та уйни иситиш мумкин. Шунингдек айнан чиқиндини ёқиш орқали ишлаётган электростанцияларни қуриш ишлари тобора авж олаётир. Аммо муаммо бошқа нарсада. Мазкур электростанцияларда ёқилаётган газ таркибида хлор мавжуд.  Улар ҳавога чиқариб ташланганда диоксин, яъни кимёвий бирикмаларга бирикишади. Диоксин жуда ҳам токсик  бўлиб,  тери касалликларини келтириб чиқаради, шунингдек тинсон иммунитетини заифлаштиради. Яна бир муаммо мавжуд. Дунёнинг тезлик билан ўсаётган шаҳарлари чиқиндихона учун тобора жой топишлари муаммо бўлмоқда.

001

Мутахассисларнинг таъкидлашича, маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатлар тажрибаси чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишлаш мумкинлигини кўрсатмоқда. Айрим  мамлакатларда чиқиндиларни алоҳида йиғиш тизими йўлга қўйилган. Натижада қоғоз, пластик, алюминий каби хомашёнинг катта қисми қайта ишлашга юборилади. Бу жараённинг экомуҳитга ижобий таъсири жуда катта.  Чиқиндиларни қай­та ишлаш энергия ва хомашё­ни сезиларли даражада тежайди.

Статистик маълумотларга кў­ра, Японияда резина ва кабел буюмларининг 34 фоизи, ши­ша буюмларнинг 43 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи чиқиндини қайта ишлаш эвазига олинар экан. Бу борада Хитой тажрибаси янада ҳайратланарли. Улар алюминий, темир, мис каби металлардан ясалган буюмларнинг 33 фоизини, жун, ипак, чарм-атторлик буюмларининг 34 фоизини турли чиқиндиларни қайта ишлашдан олишади.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатлар тажрибаси чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишлаш мумкинлигини кўрсатмоқда. Айрим  мамлакатларда чиқиндиларни алоҳида йиғиш тизими йўлга қўйилган. Натижада қоғоз, пластик, алюминий каби хомашёнинг катта қисми қайта ишлашга юборилади. Бу жараённинг экомуҳитга ижобий таъсири жуда катта.  Чиқиндиларни қай­та ишлаш энергия ва хомашё­ни сезиларли даражада тежайди.

Статистик маълумотларга кў­ра, Японияда резина ва кабел буюмларининг 34 фоизи, ши­ша буюмларнинг 43 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи чиқиндини қайта ишлаш эвазига олинар экан. Бу борада Хитой тажрибаси янада ҳайратланарли. Улар алюминий, темир, мис каби металлардан ясалган буюмларнинг 33 фоизини, жун, ипак, чарм-атторлик буюмларининг 34 фоизини турли чиқиндиларни қайта ишлашдан олишади.

 

Электрон чиқиндилар — янги экологик муаммо

Фан-техниканинг ривожи экологияга жиддий зарар етказаётган чиқиндининг янги тури электрон чиқиндиларни юзага келтирди. Швейцария 1998 йилда электрон чиқиндиларни оддий ахлатхонага ташлашни тақиқловчи қонун қабул қилинди.

Уяли алоқа телефонлари, компьютерлар, принтерлар, фотоаппаратларнинг русуми янгилангани сари улар кўплаб ахлатга улоқтирилади.  Биргина Хитойда ҳар йили чиқиндихонага 500 000 тонна музлатгичлар, 1,3 млн тонна телевизорлар ва  300 000 тонна компьютерлар ташланади.

АҚШнинг  80%  ва  Европа Иттифоқининг 75% электрон чиқиндилари ривожланаётган мамлакатларга келтирилиб, қайта сотилади. Улардаги токсик моддалар умумий чиқиндихоналарга ташланиши натижасида тупроқ ва сувга  аралашиб, кўпгина тирик организмлар, жумладан инсон танасига ҳам кирариб, касалликлар келтириб чиқаради. Мутахассисларнинг маълумотларига кўра 2015 йилда Ер юзида 48,9 млн. Тонна электрон чиқинди чиқарилиб, бу  7 млрд. аҳолининг ҳар бирига  салкам 7 килограммдан тўғри келади. Агарда қиёслайдиган бўлсак, мазкур электрон чиқиндилар 11 та Миср эҳромлари баландлиги билан тенг. Электрон чиқиндилар таркибида хавфли бирикмалар мавжуд. Компьютер мониторлари ва телевизорларнинг ҳар бирида 4 кг.ча қурғошин мавжуд. Шунингдек уларда 70 фоизгача симоб ва кадмийдан иборат оғир металлар бор. Қурғошин инсоннинг асаб тизими ва буйракларига салбий таъсир кўрсатса, кадмий ўпкани ишдан чиқаради. Суюқ кристалли мониторлар таркибида симоб бўлган панеллар билан қопланган. Бундан ташқари улардаги хром, литий ва углеводород атроф-муҳитга жиддий зарар етказади.

 

Муаммо ечими нимада?

 

Мазкур саволни юртдошларимизга берганимизда турли хил қараш ва жавоблар олдик.

          Дармон Ибрагимов, “Махалла” телеканали директори ўринбосари. Мамлакатимизда чиқинди муаммосини ечиш айнан тадбиркорларимиз эътиборини мазкур муаммога қаратишда деб ўйлайман. Чиқиндини қайта ишлайдиган корхоналар сонини кўпайтири билан биргаликда, ривожланган мамлакатлар сингари чиқиндини саралашни аҳолига ўргатиш ва юртдошларимизни бу борадаги маданиятини ошириш зарур.

       Наргиза Дўсимбетова, ЎзДЖТУ халқаро  журналистика факультетининг ўқитувчиси. Чиқинди бугун глобал экологик муаммога айланиб бўлди, десак муболаға бўлмайди. Қишлоқ жойларда мазкур муаммо  асосан ҳовли ташқарисида ўра қазиб, унга кўмиш билан ҳал этилса, шаҳарларда у шаҳар ташқарисига олиб кетилади. Юртдошларимизда чиқиндиларни саралашни ўрганишлари лозим. Оддий сабзавотлардан чиқаетган чиқиндилар, нон қоқилари учун алоҳида қутилар қўйиш ва уларни уй ҳайвонларига бериш ота-бобомиздан қолган удум. Бундан ташқари  бошқа чиқиндиларни ажратиш ва уларни алоҳида контейнерларда  қайта ишлаш учун олиб кетиш зарур.

      Дилноза Умарова,  уй бекаси. Муаммо тобора юртимизда долзарблашиб бормоқда. Уни бартараф этишнинг бир қанча йўллари мавжуд. Шулардан бири чиқиндини қайта ишловчи корхоналарни кўпайтириш, чунки уларни саралагани билан яна битта ахлатхонага олиб бориб ташлаш бирор бир самара бермайди. Бундан ташқари  айнан кўчага ахлат ташлаганлик учун катта миқдордаги жарималарни жорий этиш ва уларни амалга оширилишини назорат этиб бориш ҳам фойдадан ҳоли эмас. Буни Сингапур мисолида ҳам кўриш мумкин.  Чиқинди муаммоси ва аҳолининг бу борадаги хатти-ҳаракати юқори жарималар  орқали ҳал этилди ва ҳозирда у дунёнинг энг тоза мамлакатларидан бири ҳисобланади.

      Собит Мамуров, коллеж ўқувчиси. Бувим доимо нонни увол қилма дейдилар. Мен бир неча маротаба уйимиз  яқинидаги чиқиндихонада ётган нон бўлакларини кўрдим. Менимча уларни алоҳида ташлаш ёки сутчиларга бериб юбориш зарур. Бундан ташқари ҳозир кўплаб ташланаётган турли хил эски компьютерлар таркибидан зарур металларни ажратиб олиш мумкин. Бунга ихтисослашган корхоналар очиш лозим.

Маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатларда чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишланиши сир эмас.Кщпгина мамлакатларда қоғоз, пластик, алюминий каби хомашёнинг катта қисми қайта ишлашга юборилади. Чиқиндиларни қай­та ишлаш энергия ва хомашё­ни сезиларли даражада тежайди. Статистик маълумотларга кў­ра, Японияда резина ва кабел буюмларининг 34 фоизи, ши­ша буюмларнинг 43 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи чиқиндини қайта ишлаш эвазига олинади. Хитойда алюминий, темир, мис каби металлардан ясалган буюмларнинг 33 фоизини, жун, ипак, чарм-атторлик буюмларининг 34 фоизини турли чиқиндиларни қайта ишлашдан олишади. Айни пайтда юртимизда ҳам қоғоз, металл, пластикни қайта ишлаш йўлга қўйилмоқда. 2002 йилда республикамизда “Чиқиндилар тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси қонуни қабул қилиниб, унинг асосий вазифаси чиқиндиларнинг фуқаролар ҳаёти ва соғлиғига, атроф муҳитга зарарли таъсирининг олдини олиш, чиқиндилар ҳосил бўлишини камайтириш ва улардан хўжалик фаолиятида оқилона фойдаланишни таъминлашдан иборатдир. Шунингдек қонунда чиқинди билан боғлиқ ишларни амалга ошириш соҳасидаги махсус ваколатли давлат органлари этиб Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Ўзбекистон «Ўзкоммунхизмат» агентлиги белгиланган эди. Бугунги кун талабларидан келиб чиққан ҳолда, чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизация қилиш масалаларидаги айрим ҳуқуқий нормаларни янада такомиллаштириш талаб этилади. Жумладан, чиқиндиларни истифода қилиш соҳасидаги махсус ваколатли давлат органларининг ваколатларини янада кенгайтириш, ишлаб чиқариш ва истеъмол чиқиндиларини зарарсизлантириш, улардан қайта фойдаланиш, ушбу масалаларда тадбиркорлик фаолияти учун қулай имкониятларни яратиб бериш, соҳага инвестицияларни кенг жалб этишни кўзда тутувчи нормаларни жорий этиш лозим. Шунингдек амалдаги қонунга чиқитсиз технологиялар жорий этилишини, чиқиндилар қайта ишланишини рағбатлантиришга қаратилган аниқ нормалар киритилиши зарур.

Чиқинди муаммоси ечими ишлаб чиқарувчиларни ўз маҳсулотларини сотув нуқталарида маҳсулотлар қадоқларини қайтариб олишни ва уни қайта ишлашни йўлга қўйиши, чиқиндиларни қайта ишлайдиган корхоналар сонини кўпайтириш, маиший чиқиндидан қишлоқ жойларда биогаз ишлаб чиқариш ускуналарини ўрнатиш ва бу борада тадбиркорларга имтиёзлар бериш, шунингдек аҳолининг бу борадаги экологик маданиятни ошириш, чиқиндини саралаш ва уларни мақсадли қайта ишлашни йўлга қўйишда кўринади.  Биргина биогазнинг ишлаб чиқариш миқдорини кўпайтириш ҳам атроф-муҳитни ифлосланишдан, ҳамда жойларда аҳолининг газга бўлган эҳтиёжини қондириш муаммосини ҳал этади.

Аҳолининг бу борадаги саводхонлигини ошириш ва маданиятини шакллантиришда ташвиқот ишларини кучайтириш билан биргаликда  жойларда экологик жамоатчи инспекторлар фаолиятини такомиллаштириш зарур. Шунингдек, аҳоли гавжум жойларда ахлат қутиларини кўпайтириш, кўчага  чиқинди ташлаган фуқароларга катта миқдорда жарима кўринишда маъмурий жазо қўллаш ҳам шубҳасиз шаҳар ва қишлоқларимиз тозалигини, сой ва ариқлардан, каналлардан тоза сув оқишини таъминлайди.

Хориж тажрибасига назар ташлайдиган бўлсак Испанияда машина деразасидан ахлат улоқтирганлик учун 200 евро, сигарет қолдиғини  йўлакка ташлаш 90 евро миқдорда жаримага асос бўлади. Германияда  ахлоқсиз фуқароларни “чиқинди изқуварлари” ушлашади. Кўчаларда ўрнатилган видеокамераларда қайд этилган хатти-ҳаракат  махсус қутига ташланмаган ахлат учун  100 еврогача жарима тўлашга асос бўлади. Сигарет қолдиғи, музқаймоқ ёки конфет қоғози, салқи ичимлик шишасини ерга ташлаш 20 евро, сақични, қолдиқ овқатларни улоқтириш 35 еврони ташкил этса,  эски мебель, электрон техникани ташлаганлик учун 150дан 600 еврогача жарима тўлашга тўғри келади. Швецияда ерга ташланган қоғоз унинг эгасига 90 евро, Сингапурда эса 300 дан 1000 долларга тушади.

Чиқиндилар билан курашиш ҳар биримизнинг вазифамиз. Фарзандларимиз учун  ифлос дунёни эмас, балки тоза, ям- яшил келажакни барпо этиш ўз қўлимизда.

Наргис Қосимова, журналист

 

 

ТОЗА СУВ – СОҒЛОМ ҲАЁТ МАНБАИ

dsc0028

Яқинда Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси томонидан Ўзбекистон Гидрометеорология хизмати маркази мутахассислари билан биргаликда Юқоричирчиқ туманидаги Чирчиқ дарёсининг маълум бир қисмини экологик ҳолатини ўрганиш ва бу ишларни кенг ёритиш мақсадида қўшма рейд ташкил этилди. Рейд доирасида Тошкент вилояти Табиатни муҳофаза қилиш қўмитасининг Чирчиқ минтақавий аналитик назоратга ихтисослашган инспекцияси ва Гидрометеорология хизмати марказининг мутахассислари Чирчиқ дарёсининг ифлосланиш даражасини ўрганиш мақсадида, ўлчаш ишларини дала ва лаборатория шароитида олиб бордилар.

Маълумки, табиатда сув ўз-ўзини тозалаш хусусиятига эга. Шу боис бўлса керак, халқимизда сув етти думаласа тоза бўлади, деган нақл юради. Аммо асримизга келиб сувнинг ифлосланиш даражаси меъёридан ошиб кетди. Оқибатда сув ўз таркибида мавжуд бўлган ифлословчи бирикмаларни тўлиқ бартараф этолмай қолди. Бу эса ўз-ўзидан сувни тозалаш муаммосини ҳал этишни тақозо қилмоқда.

Сув танқислиги сабабларидан бири ишлатилган сувнинг қайта тозаланмаслигидир. Жаҳон миқёсида ҳар йили коммунал хўжалик ва саноат тармоқларида фойдаланиш натижасида 470 км3 оқова сув ҳосил бўлади. Ҳисоб-китобларга қараганда, бутун дунёдаги корхоналардан чиқадиган оқова сувнинг миқдори Амазонка дарёсидаги сув миқдорига тенг экан.

Ер усти ва ер ости чучук сув захираларини муҳофаза қилиш, улардан самарали фойдаланиш борасида Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси бир қатор ишларни олиб бормоқда. 2002 йилдан бошлаб шу кунга қадар мамлакатимиздаги 8 та йирик дарё (Қашқадарё, Зарафшон, Чирчиқ, Сурхондарё, Норин, Қорадарё, Амударё ва Сирдарё) сувини муҳофаза қилиш борасида муайян ишлар амалга оширилди ва улар бўйича Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари қабул қилинди.

Тошкент вилоятини Чирчиқ, Оҳангарон, Сирдарё сув билан таъминлайди. Улардаги сув оқими Чорвоқ, Оҳангарон, Туябўғиз сув омборлари томонидан тартибга солинмоқда. Бундан ташқари, Чирчиқ, Оҳангарон, Пискент, Кўкорол, Далварзин каби ер ости чучук сув конлари бор, 2028 та қудуқдан фойдаланилмоқда. Оҳангарон ва Чирчиқ дарёларининг қирғоқбўйи полосалари майдони 1313 гектарни ташкил қилади.

Чирчиқ – Бўзсув тизими Ўзбекистон ҳудудида 100 минг гектардан зиёд ерни суғоради (Тошкент вилоятидаги суғориладиган майдонларнинг 30 фоизи), шунингдек, Тошкент, Чирчиқ, Янгийўл, Ғазалкент шаҳарларини ва кўп қишлоқларни сув билан таъминлайди. Чирчиқ дарёси суви кўплаб ирригацион тармоқлар (Захариқ, Бўзсув, Қорасув, Шимолий Тошкент каби каналлар) орқали суғоришда фойдаланилади. Бу ҳол минтақадаги саноат корхоналари фаолиятини тўғри йўлга қўйиш нафақат экологик, балки ижтимоий жиҳатдан ҳам зарурлигини кўрсатади.

Чирчиқ минтақавий аналитик назоратга ихтисослашган инспекциянинг лабораториясида ўтказилган таҳлиллар натижасига кўра олинган намуналарда ифлослантирувчи моддаларнинг, яъни аммиак, нитрит, нитратлар ва хлоридларнинг миқдори меъёрдан ошмаганлиги аниқланди.

ҲозирдаТошкент вилоятида кўплаб йирик саноат объектларининг атроф-муҳитга таъсирини танқидий баҳолаш, уларнинг салбий оқибатларини бартараф этиш чора-тадбирларини кўриш масаласи долзарблашиб бормоқда. Бу ҳолат, ўз навбатидаглобал иқлим ўзгаришлари, сув ресурсларининг ифлосланиши, аҳоли сонининг ўсиб бориши туфайли озиқ-овқат таъминоти масаласиҳамда ерларнинг мелиоратив ҳолатидаги ўзгаришлар  билан боғлиқ.

Бу эса, йирик саноат объектларини техник-технологик модернизация қилиш, атроф-муҳитга салбий таъсирни камайтиришга хизмат қиладиган моддий-техник базани шакллантириш, чет эл инвестициясини кенг жалб этиш ишларини янада жадаллаштиришни талаб этмоқда.

Шуни ҳам таъкидлаб ўтиш лозимки, корхоналар атрофидаги мелиоратив ҳолати ёмонлашган суғориладиган ерларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштираётган хўжаликларга – корхона томонидан имтиёзли нархларда минерал ўғит етказиб беришни ташкил этиш ва бундай ҳудудларда аҳоли саломатлигини назорат қилиш ва касалликларнинг олдини олиш мақсадида аҳолини тиббий кўрикдан ўтказишда корхона масъулиятини ошириш мақсадга мувофиқ.

Ундан ташқари, аҳолини тоза сув билан таъминлаш борасида вилоятнинг барча ҳудудларида сувни тозалашнинг замонавий усулларини қўллаш билан бир қаторда, сувнинг сифатини доимий назорат қилиб бориш,  ҳудудда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш учун мевали ва манзарали дарахтлар экиш ва бунда давлат органлари, корхоналарва фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ўртасида ижтимоий шерикликни ривожлантириш,  жамоатчилик экологик назоратини кучайтириш, айниқса оммавий ахборот воситалари иштирокида экологик рейдларни мунтазам равишда ташкил этиш ўз самарасини бериши шубҳасиз.

Малика ФАЙЗУЛЛАЕВА, Тошкент вилояти  Табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси  Ахборот хизмати

ЙЎРҒА ТУВАЛОҚ – ТАНТИ ТАБИАТ ТУҲФАСИ

Great Bustard (Adult female)

 Яқинда мамлакатимиз табиатида кам учрайдиган, Ўзбекистон Республикаси Қизил китоби ҳамда Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро Уюшмаси Қизил китобига киритилган ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ноёб қуш – йўрға тувалоқ самарқандлик Б.Атахўжаевнинг ҳовлисига узоқ ерлардан учиб келгани маълум бўлди.Бу ҳақда зудлик билан вилоят Табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси Давлат бионазорат инспекторларига хабар берилди.

Тувалоқ қурғоқчил ҳудудга мослашган бўлиб, очиқ ва буталар мавжуд ҳамда аҳоли кам бўлган жойларни афзал кўради. Нарининг оғирлиги 2,4 кг, урғочиси 1,4 кг тош босади. Бу қуш яширин тарзда ҳаёт кечиради. Эҳтиёткорлиги сабабли уни табиий шароитда кўриш осон эмас.

Давлат бионазоратнинг қарорига мувофиқ, тувалоқ Ўзбекистон ҳудудида ноёб турдаги ҳайвонларни кўпайтириш бўйича Бухоро вилоятидаги “Emirates Birds Breeding Center” питомнигига топширилди.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, мустақилликдан сўнг юртимизда биологик хилма-хилликни сақлаш ва кўпайтириш борасида бир қанча ишлар амалга оширилди. Келажакда уларни ривожлантириб бориш, ноёб ва йўқолиб кетиш арафасида турган ҳайвонларни қўриқлаш ва кўпайтиришга мақсадида Ўзбекистон ҳудудида ноёб турдаги ҳайвонларни кўпайтириш бўйича иккита питомник барпо этилди: Навоий вилоятидаги “Emirates Center for Conservation of Houbara” ННТ ва Бухоро вилоятидаги “Emirates Birds Breeding Center”. Питомниклар Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси Давлатбионазорати ташаббусига кўра яратилган.

Питомниклар замонавий техника билан жиҳозланган бўлиб, у ерда катта иш тажрибасига эга бўлган хорижий матухассислар фаолият олиб борадилар. Махсус емиш ва тиббий препаратлар ишлатилади. Питомниклар иши табиатни муҳофаза қилиш ташкилотлари ва ЎзР ФА ўсимлик ва ҳайвонот дунёси генефонди институти ходимлари томонидан назорат қилинади. Питомникнинг асосий мақсади – Осиё тувалоғини кўпайтириш, ёввойи табиатга қўйиб юбориш ва Ўзбекистонда яшовчанлигини қўллаб-қувватлашдан иборат.

2011 йилдан бошлаб Бухоро вилоятидаги питомникдан тувалоқларни табиат қўйнига қўйиб юбориш тадбирлари амалга ошириб келинмоқда.

Йўрға тувалоқ Шарқий Кавказ, Марказий Осий, Қозоғистон, шарқдан жанубий-шарқий Олтойлардатарқалган. Шунингдек, у Шимолий Африка, Ғарбий Хитой, Монгол Халқ Республикаси, жанубдан жанубий Арабистон, Эрон, Афғонистон, Ҳиндистоннинг шимолий-ғарбий қисмида, Синьцзянда ҳам учрайди.

Юқоридаги тувалоқ воқеаси Она табиатни асраш, унинг неъматларидан оқилона фойдаланиб, келажак авлодга етказиш биз учун ҳам фарз, ҳам қарз эканлигининг яққол исботи бўлди.

 

Анвар ШЕРОВ,

Ўзбекистон Республикаси

Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси

Ахборот хизмати

Глобал иқлим ўзгариши нима?

07

         Глобал иқлим ўзгариши – XXI асрнинг асосий муаммоларидан бири. Инсониятнинг тараққиётга эришиш йўлида табиатга нисбатан хўжасизларча муносабатда бўлиши атроф-муҳитдаги мувозанатнинг издан чиқишига сабаб бўлаётир.

Об-ҳаво ва иқлим нима? Об-ҳаво маълум ҳудуддаги атмосферанинг 10-12 километр баландликда бир вақтдаги, бир кунлик физик ҳолатини ифодалайди. Об-ҳавонинг қатор метеорологик катталикларига ҳаво ҳарорати, ҳаво намлиги, ҳаво босими, шамол тезлиги ва йўналиши, булутлар ва турли атмосфера ёғинлари тури ва жадаллиги, нурли энергия ва иссиқлик оқимлари кабилар киради.

Иқлим эса маълум бир ҳудуддаги об-ҳавонинг кўп йиллик режими билан ифодаланиб, жойнинг географик кенглиги, ер усти тузилиши (орографик, рельеф), денгиз сатҳига нисбатан баландлиги, океанга нисбатан узоқ ёки яқинлиги ва бошқа қатор омиллар билан аниқланади.

Иқлим атамаси грекча “клима”-қиялик маъносини, яъни қуёш нурларининг ерга тушган пайтида оғиш-тушиш қиялигини англатади. Бу атама юнон астрономи Гиппарх (мил.авв.160-125 йиллар) томонидан фанга киритилган.

Иқлим – қуёш атрофида ҳаракатланиб турадиган Ер сайёраси юзасига яқин бўлган атмосфера қобиғининг тропосфера қатламида рўй берадиган табиий жараёнлар натижасидир. Иқлим фасллар бўйича ўзгариш хусусиятига эга. Иқлимга таъриф берадиган бўлсак-“Иқлим деб маълум бир ҳудудда узоқ йиллар давомида такрорланиб турадиган об-ҳаво режимига айтилади”. Об-ҳаво эса иқлим кўрсаткичларининг айни жойдаги, айни вақтдаги ҳолатидир. Об-ҳаво бир кеча-кундузда бир неча марта ўзгариши мумкин. Йил давомида маълум жойнинг иқлимида унинг фаслларига хос ҳолда об-ҳаво ҳолатлари содир бўлиб туради.

Иқлимни ҳосил қилувчи асосий омил, манба Қуёш ҳисобланади. Ер юзасига тушадиган қуёш нурларининг тушиш бурчаги қанча катта бўлса, нурларнинг иссиқлик ва ёруғлик даражаси, қуввати шунча кучли, аксинча бўлса шунча кам ва кучсиз бўлади. Ернинг юзасида атмосфера ёки ҳаво қоплами мавжуд, ундан биз нафас оламиз ва усиз ерда ҳаёт бўлиши мумкин эмас. Ҳар бир киши бир кеча-кундузда 1 килограмм озиқ-овқат, 3 литр сув ва 12 килограмм ҳаво истеъмол қилади. Ер атмосфераси йигирмага яқин газ аралашмасидан ташкил топган. Уларнинг асосий қисми – азот ва кислороддан ҳамда сув буғи, азон ва мутлақ ҳолатда турувчи чанг ва бошқа аэрозоллардан иборат.

Об-ҳавони кузатиш метеорологик станцияларда олиб борилади.

4825_3_1449386506_710

Метеорологик кузатишлар кун давомида ҳар 3 ёки 6 соатда олиб борилади. Бундай бир вақтда олиб борилган кузатишлар бутун дунё об-ҳаво хизматининг (ВСП) асосидир. Бундай принцип метеорологик прогнозлар тузиш ва довуллардан огоҳлантириш ва глобал иқлим ҳақидаги билимларни тўлдириш учун керак.

Шуни алоҳида айтиш жоизки, иқлимий шароит билан боғлиқ бўлган жараёнлар таъсирида табиатнинг ривожланиш босқичларида ўзгаришлар бўлиб турган. Бунга Антарктида материги ва Шпицберген оролларида мавжуд бўлган кўмир конлари ҳамда тўртламчи даврда рўй берган такрорий музланишлар даври инкор этиб бўлмайдиган далиллардир. Олимлар иқлимий жараёнларда даврий ўзгаришлар мавжудлигини ҳам эътироф этадилар.

Иқлимшунос олим А.В.Шнитников томонидан Ернинг шимолий ярим шаридаги қуруқликларда (материкларда) табиий намликнинг 1800 йил давомидаги даврий ўзгаришлари ўрганилган. Ҳар бир давр икки фаслдан иборат бўлади, биринчиси 300-500 йил давом этадиган салқин, нам, илиқ давр бўлса, иккинчиси 1000 йилдан ортиқ кузатиладиган иссиқ ва қуруқ иқлим давридир[1]. Кейинчалик олиб борилган тадқиқотлар Шнитников фикрини тасдиқлади. Масалан, Э. Ле Руа Ладюри Шарқий Европа иқлимини ўрганар экан “кичик музлик даври” бўлганлигини ва асрлар оша, яъни ҳар 2000 йилда иқлим кескин ўзгаришини исботлади.[2]

Ер тарихида рўй берган иқлимий ўзгаришлар палеоиқлимшунослик фани вакиллари томонидан ўрганилади. Бундан ташқари, бу соҳага тегишли палеогеоморфология, палеоботаника, палеозоология каби фан илмий йўналишлари ҳам мавжуд. Бу ўринда геология фани алоҳида ўринга эга.

alvjhpm8

Сайёрамизда ҳукмронлик қилаётган ҳозирги иқлимий шароит асосан яқин ўтмишда, тўртламчи даврнинг қуйи, ўрта ва юқори қисмида рўй берган музлик давридан сўнг юзага келган. Ердаги ҳаётнинг асосий манбаи қуёш бўлсада, иқлимнинг ҳосил бўлишида атмосфера қобиғининг аҳамияти алоҳида ўрин тутади. Атмосфера таркибининг шаклланиши ва ўзгариши органик дунёнинг ривожланиш жараёни билан бевосита боғлиқ. Академик И.В.Вернадский фикри билан айтганда, у органик дунёнинг тараққиёти ҳосиласидир[3]. Атмосфера сайёрамизни ўта қизиб ва кескин совуб кетишдан сақлаб турувчи ҳимоя воситасидир. Ернинг ҳаво қобиғи бўлмаса, ҳаёт ҳам бўлмас эди. Иқлимшуносларнинг ҳисоблашларига кўра атмосферада карбонат ангидрид гази бўлмаганда ҳарорат 60С га, сув буғлари бўлмаганда эса ер сиртида ҳарорат 250С га пасайиб кетган бўлар эди.

d153a0c2da8d9d77a193c547cb66bed5

Ҳаво ҳароратининг кўтарилиши 1850 йилдан бошлаб, бугунги кунга келиб 1 даражага ошган. Агарда у 2 даражага етса, кризис ҳолатлар вужудга келади.  Саноат инқилоби амалга оширила бошлангач атмосферада карбонат ангидриднинг миқдори 30 фоизга ошган. Олимлар иқлим ҳосил қилувчи табиий омилларни 3 гуруҳга – астрономик, географик ва ҳавони циркуляцион омилларга ажратадилар. Бу омиллар қандай гуруҳланмасин, Ер иқлимининг шаклланишида қуйидагилар муҳим ўрин тутади. Бу борада бош омил қуёшдан ер сиртига етиб келадиган радиация ва ёруғлик миқдоридир. Ер юзида сувлик ва қуруқликнинг тақсимланиши, жойнинг географик ўрни, ер юзасининг тузилиши, қуёш нурларининг ер сиртидан қайтиши кўрсаткичлари, атмосфера таркиби ва циркуляцияси ва ҳаво-денгиз оқимлари кабилардир.

Ер шари иқлимини табақалаштиришда турлича ёндашувлар мавжуд. Булар орасида Б.П.Алисов томонидан 1930 йилларда ишлаб чиқилган генетик классификацияси кўпчилик томонидан мақулланган.

Бу классификацияда йил давомида ёки иссиқ ва совуқ даврларда ҳукмронлик қиладиган ҳаво массалари типлари асос қилиб олинган. У географик кенгликлар бўйлаб ҳукмронлик қиладиган еттита ҳаво массаларини қамраб олади: эквоториал, 2 та тропик, 2 та мўътадил ва Арктика, Антарктика. Бунга асосан 4 та асосий: эквоториал, тропик, мўътадил, арктика-антарктика ва 3 та оралиқ: субэквоториал, субтропик, субарктика-субантарктика иқлимий минтақаларига ажратади. Юқорида қайд қилинган ҳаво массаларининг, иқлим минтақаларининг шаклланишида Ер юзида радиация баланси, ҳаво ҳарорати ва намликнинг қутблардан экваторга томон ўзгариши асос қилиб олинган.

Ер юзида қарор топган ушбу иқлимий шароит XX асрнинг ўрталарига келиб кучли антропоген таъсирга учради. Яъни, ер юзасида аҳоли сонининг ортиши, табиий ресурсларга бўлган талаб ва эҳтиёжнинг тўхтовсиз ошиши ва ниҳоят фан ва техникани ривожланиши инсоннинг табиатга таъсир кучининг ортиб бориши Ер шари иқлимининг ўзгаришига олиб келди ва бу жараён шиддат билан давом этмоқда.

Бу жараённи қуйидаги далилллар билан асослаш мумкин:

  • Атмосферанинг кимёвий, физик таркибига инсон фаолият таъсирининг ортиб бораётганлиги, Озон қатламини емирувчи турли ис газларини ҳамда карбонат ангдрид ва бошқа иссиқхона эффекти ҳосил қилувчи газларни ва аэрозолларни чиқариш, турли органик ёқилғиларни ёқиш ва энергия сарфлаш орқали атмосфера ҳароратига кўрсатилаётган таъсирнинг ортиб бораётганлиги;
  • Табиий ресурсларнинг тез суръатлар билан ўзлаштирилиши (ер, сув, ўрмон, тоғ-кон) туфайли ер сирти альбедосининг ўзгариши;
  • Дунё океани сатҳининг кўтарилиши ва сув таркибининг ифлосланиши, бузилиши туфайли атмосфера-океан-қуруқлик тизимида кечадиган модда, энергия ва газ алмашинувига салбий таъсир кўрсатиш;
  • Ер шарида бўладиган, бўлаётган этник низолар, давлатлараро келишмовчиликлар, урушлар, халқаро терроризм, маиший ва саноат чиқиндиларининг табиатга тартибсиз катта миқдорда чиқарилаётгани;
  • Инсон омили таъсирида ер юзида модда, энергия алмашинуви туфайли, табиий, иқтисодий, ижтимоий жараёнларни шиддатининг ортаётганлиги;
  • Космосни ўзлаштириш мақсадида ракеталарни фазога чиқарилиши натижасида Озон қатламига етказилаётган зарар ва бошқалар.

Иқлимшуносларнинг маълумотларига кўра, юқорида қайд қилинган жараёнлар туфайли глобал иқлим исиши кузатилмоқда.  Атмосферада иссиқлик газлари ҳаддан ташқари кўп миқдорда тўпланиши дунё миқёсидаги барқарор иқлим жараёнларининг ўзгаришига олиб келмоқда. Уларнинг бундай ғайритабиий кўпайиши инсон фаолияти, чунончи: энергия ишлаб чиқаришда, кимё саноатида ва бошқа ишлаб чиқаришларда нефть, газ ва кўмирдан ҳаддан ташқари кўп фойдаланилиши натижасида юз беради. Миқдори йилдан-йилга кўпайиб бораётган асосий иссиқлик  газлари оксидланган газ ва метан бўлиб, маълумки, метан табиий газнинг асосий элементи ҳисобланади. Ушбу газлар атмосферада тўпланиб, сайёранинг қизиган сирти таратувчи ортиқча иссиқлик космосга тарқалишига йўл қўймайди ва атмосферанинг исишига сабаб бўлади.

Иқлим ўзгариши сабаби ҳисобланган иссиқхона газлари:

сув буғи

карбонат ангидрид (СО2)

метан (СН4)

азот оксиди (N2O)

гидрофторуглеродлар (ГФУ)

перфторуглеродлар (ПФУ)

олтингугурт гексафториди (SF6)[4]

Ер ўз юзасидаги инфрақизил нурларни  фазога қайта чиқармаслик хусусиятига эгадир. Улар ерни иссиқ “кўрпа”га ўраб, иссиқхона самарасини беради ва Ердаги ҳароратни сақлаб туради. Мазкур жараён Ерни ҳаёт учун яроқли қилади. Иссиқхона газларисиз Ер ҳозиргидан тахминан 30 даражага совуқроқ бўлар эди. Аммо афсуски, инсон фаолияти натижасида атмосферага юқорида келтириб ўтилган газлар чиқарилмоқда. Рақамларга эътибор берсангиз, бир кунда дунёда 9 миллиард литр нефть ёқилади. Бунинг натижасида ҳаводаги СО2 нинг  миқдори йилига 30% га ортиб бормоқда. Унинг оқибатлари эса қуйидагича: ҳарорат ошиши натижасида музликлар эрийди. Музликлар эриганда океан сувининг ҳарорати ва физик хоссалари, океан оқимлари, мазкур оқимларга боғлиқ бўлган мамлакатларда иқлим, глобал гидрологик цикл ва иқлимни яратувчи глобал жараёнлар ўзгаради. Оқибатда  ёғингарчиликлар амплитудасида катта ўзгаришлар юз бериб у ўта кўп ёғин ёғиши ёки умуман ёғмаслиги билан белгиланади, қурғоқчилик ва тошқинлар сони кўпаяди, табиий офатлар – торнадо, тайфунлар, селлар, кўчкилар юз беради. Бир қарашда бу унча қўрқинчли бўлиб туюлмаслиги мумкин. Аммо Ерда ҳарорат яна 5 даражага кўтарилса, барча жараёнлар орқага қайтариб бўлмайдиган тус олади ва сайёрамизда ҳар қандай ҳаётга жиддий хавф туғилади. Инсон биологик тур сифатида яшаб қолиши масаласи кун тартибидан ўрин олади. Айни шу сабабли бу муаммо оламшумул аҳамият касб этади.

Иқлим ўзгариши муаммоси Ўзбекистонга ҳам ўз таъсирини кўрсатмай қолмайди.  Содир бўлиши мумкин бўлган оқибатлар қаторида қуйидагиларни кўрсатиш мумкин:

-            cув ресурслари тақчиллигининг кучайиши;

-            ўртача ҳароратнинг ошиши;

-             ёғингарчиликларнинг нотекис тақсимланиши – ёғингарчиликларсиз қурғоқчилик узоқ давом этиши ва бир мартада кўп миқдорда ёғингарчиликлар бўлиши;

-             қишлоқ хўжалигида етиштириш учун мақбул экинлар таркиби бутунлай ўзгариши;

-             ҳарорат режими кучайиши натижасида аҳоли саломатлиги билан боғлиқ муаммолар кўпайиши;

-              ўсимликлар ва ҳайвонларнинг аксарият турлари яшайдиган ареаллар қайта тақсимланиши, демак, экологик жараёнлар, бериладиган маҳсулотлар ва бажариладиган функциялар тубдан ўзгариши;

-              саҳролашиш жараёнларининг кучайиши, демак, яшаш ва хўжалик юритиш мумкин бўлган ерлар камайиши;

-              иқтисодиёт секторлари таъсирининг тўлиқ қайта тақсимланиши ва бошқалар[5].

Албатта иқлим ўзгариши натижасида кўрилиши мумкин бўлган зарарни ҳали ҳеч ким ҳисоблагани йўқ.  Хўш, бизнинг  фаолиятимиз иқлим ўзгаришига таъсир кўрсатадими? Албатта, ҳа. Аввало бу автомобиллардан чиқаётган заҳарли газлар, нефть, газ, кўмир ва ўтинни ёқиш оқибатида ажраладиган СО2, атмосферадаги аэрозоллар, цемент саноати. Шунингдек деҳқончилик, озон қатламининг юпқалашиши, чорвачиликнинг ривожи, ўрмонларнинг кесилиши ҳам иқлим ўзгаришига таъсир кўрсатади. Мутахассисларнинг фикрига кўра, 1901-2012 йилларда ўртача глобал ҳарорат Цельсий бўйича 0,89 даражага кўтарилган.  Бу 1400 йил мобайнидаги энг юқори кўрсаткичдир. Хавотирли томони шундаки, бу жараён давом этиши башорат қилинмоқда. Яъни, 2016-2035 йилларда сайёрамизда ҳаво ҳарорати яна 0,3-0,7 даражага кўтарилиши эҳтимолдан холи эмас[6]. Бунинг оқибатида яқин ўн йилликда қиш чилласида ҳарорат 20-30 даража иссиққа кўтарилиши, ёзда эса ҳавонинг совуб кетишини кузатиш мумкин. Энг ачинарлиси, иссиқхона эффекти оқибатида дунё аҳолисини, хусусан сиз-у бизнинг ичимлик сувимиз бўлмиш тоғлардаги музликларнинг заҳиралари эриши натижасида  камайиб боради. 1960 йилдан бошлаб бугунги кунга қадар Ердаги қор ва муз қоплами 15 фоизга қисқарди.

Шарқий-Европа минтақаси, Марказий Осиё ва Кавказ (жами 28 мамлакат) мамлакатларининг сезувчанлик ва тез зарар кўриши  даражасини тавсифловчи миқдорий баҳолаш ўтказилган. Баҳолаш натижаларига кўра, Ўзбекистон иқлим ўзгаришларига жуда сезувчан (2 ўрин) ва ундан  зарарланадиган (6 ўрин) мамлакат ҳисобланади. Ўзбекистон учун хавфли табиат ходисалари оқибатида эхтимоли бўлган ўртача йиллик йўқотишлар ҳажми 92 млн АҚШ долларини ташкил этиб, бу Марказий Осиё ва Кавказ учун энг юқори кўрсатгич ҳисобланади[7].

e25dc8637410ab9f

Иқлим исиши, яъни ҳаво ҳароратининг глобал ортиши муаммосини бартараф қилиш жуда мураккаб вазифадир. Чунки, бу муаммо ҳам “табиат-инсон-жамият” муносабатларига, яъни учликнинг мувозанатига, уйғун ривожланишига боғлиқдир. Ушбу мувозанат йўлларини топиш ва уни сақлаш учун қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириш лозим:

-иқлим ўзгариши муаммоси мазмун-моҳиятини чуқур англаш, ер шари аҳолиси, давлатлар, халқаро ташкилотларнинг ҳамкорлигига эришиш;

- иссиқхона ҳосил қилувчи газлар эмиссиясини (атмосферага чиқаришни) камайтириш имкониятини берадиган янги технологияни ишлаб чиқиш ва унга ўтиш;

- муқобил энергия манбаларига ўтиш ва уларнинг самарадорлигини ошириш;

-экинзорлардан, айниқса шолипоялардан метан газининг ажралиб чиқишини камайтирадиган технология ва усулларга эришиш;

-уй-жой ва биноларни иситишда тежамкор, экологик талабларга жавоб берадиган усулларни жорий этиш;

-ҳар бир инсонда “Сайёрамиз-умумий уйимиз” туйғуси ва масъулиятини ошириш, экологик маданиятни шакллантириш;

-маиший чиқиндиларни оқилона бартараф қилиш технологиясини такомиллаштириш;

-иқлим исиши индикатори ва оқибатларини худудлар доирасида ўрганиш ва уни бартараф қилишнинг географик асосларини излаш ва ушбу мавзуда лойиҳаларни ишлаб чиқиб амалиётга тадқиқ қилиш.

 

Наргис ҚОСИМОВА

 



[1]  Шнитников А.В. Внутривековая изменчивость компонентов общей увлажненности. – Л. Наука, 1969. –244 с.

[2] Э. Ле Руа Ладюри История климата с 1000 года. – Л.: Гидрометеоиздат. 1971. – С. 270.

[3] Дмитриев А. Л. Иван Васильевич Вернадский как статистик // Вопросы статистики. — 2010. — № 10. — С. 73—76.

 

[4] Н.Қосимова. Иқлим ўзгариши нега хавфли? http://ekolog.uz/article_view.php?id=174

[5] Н.Қосимова. Иқлим ўзгариши нега хавфли? http://ekolog.uz/article_view.php?id=174

[6] Ўша ерда.

[7] http://uzb.econews.uz/index.php/index.php?option=com_content&view=article