Why-Is-Biodiversity-Essential-for-Human-Life-4

Биохилма-хилликни сақлаш долзарб масала

Бугун инсоннинг табиий бойликлардан нооқилона фойдаланиши ноёб маҳаллий ўсимлик ва ҳайвон турларининг қисқариб, сонининг камайишига сабаб бўлмоқда. Табиатга шу тариқа муносабат дунё генофонди мувозанати бузилишига, экотизимнинг ҳалокатига сабаб бўлмоқда. Бундай ҳолатлар табиатнинг генетик ва биологик хилма-хиллигини илмий асосда ўрганиб, уларни яхшилаш чора-тадбиларини ишлаб чиқишни тақазо қилади.

Афсуски, Фарғона водийсининг текислик ва тоғ ўрмонлари майдони йилдан-йилга қисқариб бормоқда. Унинг ғарбий қисмида шамолга қарши барпо этилган ихотазорлар кесиб юборилди. Чўл ўрмонлари ўзлаштирилиб, экинзорларга айлантирилди. Водий экотизимига путур етказилди. Оқибатда кўплаб тур ҳайвонлар бошпанасиз қолди, йўқолиш арафасида. Хусусан, водий ҳудудига Жанубий Америкадан келтирилган ондатра шароитга мослашиб, деярли барча сув ҳавзаларини эгаллади. Маҳаллий сув каламушлари — қундузлар ареали торайиб, ноёб турлар қаторига кирди.

Фарғона водийси тоғларининг 2,2 фоиз майдонини тоғ ўрмонлари ташкил этади. Тоғ ўрмонлари эррозия, сурилмалар, тошқинларнинг олдини олади, дарё сувини бир маромда ушлаб туради. Ҳозирги кунда уларнинг тур таркиби хилма-хиллиги ҳам қашшоқлашиб бормоқда. Шуни ҳисобга олиб тоғ ёнбағирларида акация, айлант, қайрағоч, писта, элдор қайини, эвкомия, туркис​тон арчаси, кавказ хурмоси ва бошқа дарахт ва буталарни экиш мақсадга мувофиқ.

Чунки яшил ҳудудлар сув ҳавзаларини сақлаш ва тозалашда муҳим ўрин тутади. Водий дарёларининг ирмоқларини муҳофаза қилиш муҳим аҳамиятга эга. Уларнинг қирғоқлари бўйлаб 4 километрлик зона қолдириш зарур. Талаб даражасидаги бу катта майдон тўқайзорларга айланиб, биохилма-хиллик жиҳатидан ўзига хос ўрин тутади. Унда писта, оқ акация, қайрағоч, айлант, оқ тут, бодом, терак, жийда, чаканда кабиларни экиш янада самаралироқ бўлади. Водий ҳудудидаги каналларнинг ҳар икки қирғоғида 30-50 метр бўлган ҳимоя зонасида сувни кўп буғлатувчи ўсимликлар оқ акация, қайрағоч, мирза терак, айлант, тамарикс, смородина ўстириш хилма-хилликни янада орттиради. Автомобиль ва темир йўлларнинг ҳимоя зонасида терак, каштан, гледичия, сирен, канакунжут, олма, ўрик, ёнғоқ, оқтол, қарағай, қора қарағай, туркис​тон арчаси, виргин арчаси ва бошқалар экиш мақсадга мувофиқ.

Саноат корхоналари атрофида канада тераги, балзам тераги, оқ тол, сирен, заранг, каштан, липа, қоғоз дарахти, газонларда эса қўнғирбош, буғдойиқ, бетага, бўймадорон ўстириш биохилма-хилликни сақлабгина қолмай, ноёб турлар миқдорининг ортишига сабаб бўлади. Шундай чора-тадбирларни амалга оширишда жамоатчилик эътиборни жалб этиш ижобий натижа беради. Юқоридаги ишлар бажарилса бутун водий янада гўзаллашади, табиий муҳит соғломлашади, биохилма-хиллик асраб қолинади.

Гулноза ТЎХТАСИНОВА,

Фарғона вилоят

экология қўмитаси инспектори

 

Хитой гидроэнергетика ривожи кредит маблағлари ажратади

Хитой

 Хитой билан Ўзбекистонда гидроэнергетика соҳасини ривожлантириш бўйича келишувлар имзоланди. Мазкур келишувлар доирасида Ўзбекистонга қиймати қарийб 3 миллиард долларга тенг бўлган кредит маблағлари жалб этилади. Мазкур маблағлар, хусусан, Ўзбекистонда янги насос станцияларини қуриш ва мавжуд 299 та станцияни модернизация қилишга йўналтирилади.

 696 киши хавфсиз ҳудудларга кўчирилди

хавфсиз худуд

Сел, сув тошқини ва кўчки хавфи остида яшаётган 151 хўжаликдан 696 киши хавфсиз жойларга кўчирилди, деб хабар қилди. Фавқулодда вазиятлар вазирлиги матбуот хизмати. Жумладан, Сурхондарёда 515, Самарқандда 71, Тошкентда 61, Наманган вилоятида 11 киши вақтинча яшаш учун кўчирилди. Қашқадарё вилоятида 21 киши доимий яшаш учун хавфсиз ҳудудга кўчирилди. 1 та хўжалик 5 нафар фуқаро уй-жойига хавф солган кўчки массаси махсус техника ёрдамида олиб ташланиб, хавф бартараф этилди. Самарқанд вилоятида 12 фуқарони муҳофаза қилиш мақсадида, қирғоқ мустаҳкамлаш ишлари олиб борилиб, уларга бўлган хавф бартараф этилди. Йил бошидан буён Андижон, Фарғона, Жиззах ва Наманган вилоятларида жами бўлиб 167,6 минг метр куб тош-шағал ишлари, 13,5 минг метр куб харсанг тош ишлари амалга оширилди.

Дунёнинг 50 дан ортиқ мамлакатига экспорт

узагромет

Ўзбекистонда етиштирилаётган мева ва сабзавотлар сархил ва қайта ишланган ҳолатда дунёнинг 50 дан ортиқ мамлакатига экспорт қилинмоқда. 2017 йилнинг биринчи чорагида «Ўзагроэкспорт» АЖ томонидан 101,8 минг тонна мева ва сабзавот экспорти амалга оширилган, бу кўрсаткичларнинг 6,7 минг тоннага ёки 107 фоизга ошишидан далолатдир. Муайян турдаги мева-сабзавот маҳсулотлари экспорти ҳажмининг ўсиши ҳам кузатилмоқда. Шу жумладан, жорий йилнинг 1 апрель ҳолатига кўра, узум экспорти — 21 карра, мева экспорти — 3 карра ошди. Йил бошидан буён умумий қиймати 13 миллион долларга тенг 21,1 минг тонна мош экспорт қилинган. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 320 фоизга кўп демакдир.

Наргис ҚОСИМОВА

черепаха

23 МАЙ -БУТУНЖАҲОН ТОШБАҚАЛАР КУНИ

Тошбақалар 300 ёшгача умр кўришади, деган нақл аслида афсона холос, улар турларига қараб 30 йилдан 130 ёшгача яшашади. Қадимшунослар 220 млн. ёшга тенг қолдиқларини топишган. Бугунги кунда дунёда 328 та тошбақа тури мавжуд бўлиб, уларни 26 та оилага бўлиш мумкин. Шундан фақат 12 оилага мансуб турларгина бугунги кунда яшамоқда. Бошқа ҳайвонлардан фарқи хоҳ сувда хоҳ қуруқликда яшамасин, улар бирдек тошбақа деб аталди. Унинг уяси, яъни тошкосаси душманлардан ҳимоя қилувчи асосий воситадир. Тошбақаларнинг ширин гўшти ва косасидан турли хил маиший буюмларнинг ясалиши натижасида улар овланиб, йўқолиб кетмоқда. Шу сабабли Американинг тошбақаларни қутқариш жамияти 2000 йилда 23 майни Бутунжаҳон тошбақалар куни деб эълон қилди. Ташкилот 1990 йилда АҚШнинг Калифорния шатидаги Малибу шаҳрида вужудга келган эди. Ташкилот кўнгиллилари нафақат қуриқликдаги тошбақаларни ҳимоя қилиш, одамларни тошбақа гўштини емасликка чақириш билан биргаликда, океан қирғоқларида денгиз тошбақалари тухум қўйишга чиққанида уларни ҳимоя қилишга ҳам бел боғлашган.

Тошбақа кўпгина халқлар маданиятида рамзий белги сифатида жой олган. Жонивор узоқ умр кўриш, донолик рамзи сифатида қадимдан қадрланган. Бугунги кунда фанда тошбақа ва унинг турларини ўрганувчи махсус фан бўлиб, у герпетология деб аталади.

Дунёдаги энг катта тошбақалар Dermochelys coriacea бўлиб, улар денгизда истиқомат қилишади ва узунлиги 2,5 метр, оғирлиги 900 кг.гача етади. Чучук сувда яшовчи тошбақалар бир мунча кичикдир. Энг йириги Pelochelys cantorii нинг узунлиги 2 метрдан ошмайди. Қуруқликдаги йирик тошбақалар Сейшел ва галапагос оролларида истиқомат қилишади. Узунлиги 187 смоғирлиги —400 кг. Атрофида бўлади. Энг кичик тошбақалар Жанубий Африкада истиқомат қилувчи Homopus signatus бўлиб, узунлиги11 см., оғирлиги эса 241 граммдир. Бутун дунёда бўлгани каби Ўзбекистонда ҳам тошбақалар ҳимояга муҳтождир. “Қуш бозор”ларида уларнинг назоратсиз чўллардан териб келиб сотилиши, гўшти ва косаси учун овланиши бу беозор жониворларнинг юртимизда қирилиб кетишига сабаб бўлмоқда.

Наргис ҚОСИМОВА

Ўрмон хўжалиги давлат қўмитаси қайта ташкил этилди

урмон хужалиги

Ўзбекистон Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ўрмон хўжалиги бош бошқармаси базасида Ўрмон хўжалиги давлат қўмитаси ташкил этилмоқда. Бу ҳақдаги фармон ва тегишли қарор 11 май куни Президент Шавкат Мирзиёев томонидан имзоланди.

Қарорга берилган расмий шарҳда қайд этилишича, республикамизнинг ўрмон фонди бир неча давлат ташкилотлари томонидан бошқарилмоқда. Бу эса ўрмон фондидан самарали фойдаланишда ягона давлат сиёсатини юритиш принципига мос тушмайди.

Бундан ташқари, соҳанинг моддий-техника базаси жисмонан ва маънан эскиргани ва етарли даражада модернизация қилинмаётгани, халқаро молия институтлари ва донор ташкилотларнинг грантларини соҳага жалб қилиш ишларининг сустлиги, ушбу тармоқда юқори малакали мутахассислар етишмаслиги, ўрмон қонунчилигидаги айрим меъёрларнинг амалий аҳамияти ва уларни амалга ошириш механизми йўқлиги соҳа фаолиятини ривожлантириш, ўрмонларни кўпайтириш, муҳофаза қилиш ва улардан самарали фойдаланишда қийинчиликлар туғдирмоқда.

Қабул қилинган ҳужжатларга кўра, Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ўрмон хўжалиги бош бошқармаси негизида мустақил Ўрмон хўжалиги давлат қўмитасини ташкил қилиш йўли билан соҳани бошқариш тузилмасини такомиллаштириш назарда тутилмоқда.

Ҳудудларда ўрмон фонди ишларини ташкил этиш ва бошқариш самарадорлигини ошириш, жумладан, ўрмонларни кўпайтириш, муҳофаза қилиш ва улардан самарали фойдаланишни такомиллаштириш мақсадида Қорақалпоғистон Ўрмон хўжалиги қўмитаси ҳамда Бухоро, Жиззах, Қашқадарё, Навоий, Наманган, Самарқанд, Сурхондарё, Тошкент ва Фарғона вилоятлари ўрмон хўжалиги бошқармаларини ташкил этиш назарда тутилган.

Бундан ташқари, Тошкент вилояти ҳокимлиги ихтиёридаги Угом-Чотқол давлат миллий табиат боғи ва унинг таркибига кирувчи Чотқол давлат биосфера қўриқхонаси, Оҳангарон ва Бурчмулла ўрмон хўжаликлари Ўрмон хўжалиги давлат қўмитаси тасарруфига ўтказилди.

Шунингдек, ўрмон хўжалиги соҳасига илмий ишланмалар, тавсия ва инновацион технологияларни кенг жорий этиш мақсадида Ўрмон хўжалиги давлат қўмитаси тузилмасида Манзарали боғдорчилик ва ўрмон хўжалиги республика илмий-ишлаб чиқариш маркази негизида Ўрмон хўжалиги илмий-тадқиқот институтини ташкил этиш назарда тутилган.

Ўрмон хўжалиги давлат қўмитасига илгари юкланган вазифалар билан бир қаторда, янгидан яратилган манзарали ўсимликлар навлари кўчатлари ва экиш материалларини сертификатлаш ва стандартлаштириш, уларни етиштиришни ташкил этиш, қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотларини қайта ишлаш, жумладан, юқори қўшилган қийматли халқ истеъмоли товарлари ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш, ушбу соҳага халқаро молия институтлари грантларини жалб этиш, ўрмон хўжалиги соҳаси ташкилотларини малакали олий, ўрта ва кичик бўғин кадрлари билан таъминлашни такомиллаштириш бўйича ягона тизимни жорий этишга йўналтирилган қўшимча вазифалар юкланмоқда.

Ўрмон хўжалигини яқин истиқболда янада ривожлантириш мақсадида тасдиқланган:

Ўрмон хўжаликлари фаолиятини самарали ташкил этиш, илғор илмий-техника ютуқларини соҳага жорий қилиш, моддий-техника базасини янгилаш, соҳага халқаро молия институтларининг грантларини жалб этишни янада кучайтириш бўйича 2017−2021 йилларга мўлжалланган чора-тадбирлар Дастури;

Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар кесимида 2017−2019 йилларда ўрмонлар майдонларини кенгайтириш (реконструкция қилиш), кўчат етиштириш, доривор ўсимликларни йиғиб олиш, чорва молларини боқиш учун яйловлар ажратиш ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш бўйича чора-тадбирлар;

2017−2021 йилларда ўрмон хўжаликлари томонидан манзарали ва мевали дарахтларнинг ниҳол ва кўчатларини, жумладан, унаби, лимон ва ёнғоқ етиштиришнинг прогноз кўрсаткичлари муҳим аҳамиятга эга.

Чора-тадбирларни ишлаб чиқишда яқин уч йилда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, асаларичилик, балиқчилик, чорвачилик ҳамда халқ истеъмоли моллари ишлаб чиқаришни кўпайтириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

Бунда амалга оширилаётган ишларнинг якуний мақсади сифатида давлат ўрмон фонди ерларида, жумладан, дашт ва чўл ҳудудларида янги ўрмонларни барпо этиш, қишлоқ хўжалиги экин ерлари атрофида иҳота ўрмонларини тиклаш, республикада экологик муҳитни яхшилаш бўйича амалий база яратиш ишларини амалга ошириш назарда тутилди.

Республикада режали равишда писта плантациялари майдонларини кенгайтириш ҳисобига писта етиштиришни рағбатлантириш, талаб этиладиган миқдорда сифатли писта кўчатларини аҳоли, деҳқон ва фермер хўжаликларига етказиб бериш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

Таъкидлаш лозимки, писта етиштиришни кўпайтириш орқали нафақат импортни қисқартириш ва валютани тежашга, шунингдек, аҳолининг писта маҳсулотига бўлган эҳтиёжини қондириш ва пистанинг бозордаги нархини пасайтиришга эришилади.

Қабул қилинган ҳужжатлар билан олий, ўрта махсус ва профессионал давлат таълим стандартлари, ўқув режалари ва дастурларининг ўрмон хўжалиги тизими учун малакали мутахассисларни тайёрлашга қаратилган қисмини қайта кўриб чиқиш, профессионал касб-ҳунар коллежларида кадрларни тайёрлаш, замонавий талабларни ҳисобга олган ҳолда янги дарсликлар яратиш, ўрмон хўжалиги учун кадрлар тайёрлайдиган профессионал коллежларни малакали, махсус билимларга эга ўқитувчилар билан кучайтиришга эътибор қаратилган.

Қабул қилинган ҳужжатларда ўрмон хўжалиги тизими учун кадр тайёрлайдиган профессионал касб-ҳунар коллежлари битирувчиларига ўзлари танлаган касб йўналишлари бўйича ишга жойлашишда кўмаклашиш ва назоратни кучайтириш юзасидан топшириқ берилган.

Ўқув жараёнини амалиёт билан узвий боғлаш, зарур ўқув ишлаб чиқариш базасини шакллантириш мақсадида ихтисослашган профессионал касб-ҳунар коллежларини аниқ давлат ўрмон хўжаликларига бириктириш юзасидан қарор қабул қилинган.


Манба: https://www.gazeta.uz

 

сонник-насекомые

БИОХИЛМАХИЛЛИК ИНСОН ҲАЁТИ УЧУН МУҲИММИ?

Биохилмахиллик нима? У қай даражада инсон ҳаёти учун муҳим? Биохилмахилликни сақлаб қолиш нима учун керак?  деган саволларга жавоб бериш бугунги кунда муҳим бўлиб, аҳолининг айниқса ёшларнинг бу борадаги саводхонлигини ошириш табиатдаги мувозанатни сақлаш, уни асраб-авайлашга  ёрдам бериши шубҳассиз. Биохилмахиллик анча кенг тушунча бўлиб, у  сайёрамизда мавжуд барча табиий тизимларни ўз ичига олади. Ушбу тушунчанинг уч даражаси фарқланиб, у ўз ичига барча ўсимликлар ва ҳайвонларнинг, шу жумладан турли бактериялар ва микроорганизмларнинг ранг-баранглиги; турлардаги генетик материалнинг ранг-баранглиги ва уларнинг ўртасидаги биохилмахиллик; экологик тизимларнинг бойлигини қамраб олади.

Биохилмахиллик мамлакатимизда халқнинг иқтисодий, эстетик, соғлиқни сақлашга оид ва маданий фаровонлигининг муҳим манбаи ҳисобланади. Аммо бутун дунёда биохилмахиллик камайиб бораётгани, чунончи: ноёб генлар, турлар ва экологик тизимлар йўқ бўлиб кетаётгани мамлакатимизга ҳам таҳдид солмоқда. Бунинг сабаби битта – инсондир! Инсон ўзи яшаб турган муҳитни ўзгарттириб юбориб, табиатдаги экотизимни издан чирди. Бугун йўқ бўлиб кетган турлар миқдори 65 миллион йил олдинги динозаврлар давридан бошлаб бутун тарих мобайнида йўқолган жониворларнинг турларидан кўпроқдир. Агарда биохилмахиллик йўқолишининг ҳозирги тезлиги сақланиб қолса, одамларнинг табиий яшаш жойларини бузиш, ифлослаш, иқлимни ўзгартириш борасидаги ҳаракатлари натижасида сайёрамиздаги турларнинг ярми 100 йилдан ҳам камроқ вақт ичида йўқ бўлиб кетади. Биохилмахилликка одамлар таъсирининг бош омилларидан бири биологик ресурслар истеъмолининг ўсиб бораётгани, инсоннинг ишлаб чиқариш фаолияти, қишлоқ хўжалиги ҳамда одамлар яшайдиган жойлар кенгайиб бораётганидир.

Бугунги кунда Ўзбекистонда мамлакат биохилмахиллигини ташкил этувчи  26 минг тур флора ва фауна дунёси мавжуд бўлиб, шундан 11 минг турдаги ўсимликлар ва 15 минг турдаги ҳайвонлар истиқомат қилишади. Аммо уларнинг кўпчилиги ҳозирги кунда йўқолиш арафасида.

Нодира Алимова, «Қалб нури» ННТ раҳбари:

-Биохилмахиллик – одамлар ҳаёти учун муҳим ресурслар манбаи. Биохилмахилликнинг ёввойи ва хонаки  турларидан биз озиқ-овқат, кийим-кечак, овқат пишириш ва уй қуриш, мебель ясаш учун ёғоч, тиббиёт, саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш учун материаллар оламиз. Бугунги кунда мазкур муаммо долзарб бўлиб, инсонларнинг аксаарият ҳолатлардаги салбий ҳатти-ҳаракатлари оқибатида ўсимлик ва ҳайвонот оламининг турлари йўқ бўлиб кетмоқда. Биргина мисол,   кўп кузатаман, фарзандалари сабабсиз гулни юлаётгани, дарахт шохини синдираётгани, сакраб кетаётган  қурбақани босиб ўлдираётгани, чумоли инини бузаётганини кўрган ота-она унга танбеҳ бермайди,  бунга бефарқ қарайди, зорланаётган табиат ноласини эшитмайди. Бундай ўғил-қизлар катта бўлгач эса бунданда каттароқ жиноятга қўл уради. Ишлаб чиқариш раҳбари сифатида корхонаси сувни, ҳавони булғашига бефарқ қарайди.Сиёсатчи сифатида табиат муҳофазаси борасидаги сиёсатни эътибордан четда қолдиради, маданий-маънавий тарғиботчи сифатида  ёшларда экологик маданиятни шакллантириш  зарурлигини ўйлаб ҳам кўрмайди. Бизнинг ҳар бир ҳаракатимиз келажагимизни белгилашини унутмаслигимиз лозим.

Дилафрўз Азаматова, кимё-биология ўқитувчиси:

-Биз биохилмахилликдан олинадиган фойдани икки қисмга ажратиш мумкин:

Биологик хизматлар: Ўзбекистон асосан қишлоқ хўжалик мамлакати. Аммо қишлоқ хўжалигида ишлаб чиқариш тўлалигича табиат сифатига боғлиқ. Биохилмахиллик мақбул сифатни қувватлаш бўйича хизматлар кўрсатади. Биологик турлар ранг-баранглиги қанча кам бўлса, улар шунча кам хизматлар кўрсатади ва қишлоқ хўжалик ишлаб чиқариши ҳамда қишлоқлардаги ҳаёт учун табиий ресурслар сифати шунча паст бўлади.

Маҳсулотлардан тўғридан-тўғри фойдаланиш: Мамлакатимизда биохилмахиллик маҳсулотларидан фойдаланиш ёнилғи сифатида ишлатиш учун ёғоч йиғиш, овчилик, озиқ-овқат сифатида ишлатиладиган ўсимликларни, доривор гиёҳларни териш ва ҳоказолар орқали амалга оширилади. Биохилмахиллик маҳсулотларидан фойдаланиш кўпинча исрофгарчиликка йўл қўйилган ҳолда, нооқилона амалга оширилади, яъни табиат тиклашга қодир бўлган даражадан кўпроқ йиғилади. Бунинг олдини олиш вақти етди. Ҳар бир қадам ўйлаб босилмоғи зарур.

Бугунги кунда республикада биохилмахилликни асраш учун фаолият олиб бораётган Экологик ҳаракат аъзолари, Ўзбекистон Республикаси  экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қумитаси билан биргаликда   Глобал Экологик Жамғарманинг Кичик Грантлар Дастури (ГЭЖ КГД) фаолиятининг асосий йўналишларидан бирига айланган. Экологик муаммоларни ечишга қаратилган КГД лойиҳалари атроф- муҳит учун қулайликларга эришишда биохилмахиллик ресурсларидан бевосита фойдаланувчи маҳаллий аҳолининг хатти-ҳаракатлари билан белгиланади. Шунинг учун ҳам мамлакатимизда биохилмахиллик ҳолатини яхшилаш учун ГЭФ КГДни амалга оширишдан кўриладиган самара тўлалигича маҳаллий аҳолининг ўз муаммоларини ечишдаги фаоллигига боғлиқдир. Ўзбекистоннинг биологик ранг-баранглигини асрашда ГЭФ КГД биохилмахилликнинг йўқ бўлиш сабабларини бартараф этишга, яъни қишлоқ хўжалиги кенгайишининг табиий яшаш жойларига салбий таъсирига чек қўйишга, биохилмахиллик маҳсулотлари ва хизматларидан оқилона фойдаланмаслик амалиётларига барҳам беришга қараб мўлжал олади. Бошқача қилиб айтганда, ГЭФ КГД ўз лойиҳалари орқали табиий шароитларда биохилмахилликни асраш учун шароитлар яратишга ҳаракат қилади ва аҳоли биохилмахиллик ресурсларини табиат мазкур ресурсдан фойдаланишнинг кейинги мавсумигача тиклашга қодир бўлган миқдорда фойдаланишини назарда тутадиган амалиётни йўлга қўяди.

Глобал Экологик Жамғарманинг Кичик Грантлар Дастури (ГЭЖ КГД) ҳозирги кунда қуйидаги йўналишларда иш олиб боради:

1. Қишлоқ хўжалик ва бошқа хил экинзорлар Ўзбекистоннинг муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудлари ва муҳим биологик турлар яшайдиган жойларга қараб кенгайишининг олдини олиш.

Ўзбекистоннинг муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудлари мамлакатда Биохилмахилликни асрашнинг ўзаги ҳисобланади. Шу сабабли ҳозирги даврда “муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудларда мавжуд Биохилмахилликни асраш” мамлакатимиз олдида турган муҳим вазифалардан биридир. Асосий таҳдидлардан бири қишлоқ хўжалигининг ривожланиши, аниқроқ айтганда, қишлоқ хўжалиги учун янги ҳудудларнинг ўзлаштирилишидир. КГДнинг вазифаси – бундай кенгайишнинг олдини олиш ва имкониятга қараб, муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар атрофидаги ҳудудларни тиклаш ёки муҳим биологик турлар яшайдиган жойларни тиклаш, улар ёввойи турлар яшаши учун мақбул жойларга айланишига эришиш.

Маълумки, фойдаланиладиган ҳудудлар маҳаллий аҳолига даромад манбаи сифатида зарур. Уларни олиб қўйиш вазиятни ечиш йўли эмас. Шу маънода муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар ва муҳим биологик турлар яшайдиган жойлар атрофидаги фойдаланилаётган ҳудудларда фаолиятнинг муқобил турларини ёки уларда мавжуд фаолият турларига нисбатан муқобил амалиётларни жорий этиш муҳим вазифа ҳисобланади. Таклиф қилинаётган янги фаолият турлари ёки айни шу фаолиятга нисбатан ўзгача ёндашувлар экологик тизим, муҳофаза этиладиган табиий ҳудуд ёки муҳим биологик турлар яшайдиган жойга амалда фойда келтириши лозим.

Шу сабабли ГЭФ КГДда потенциал аризачилар учун қуйидаги саволга жавоб бериш муҳимдир: яқинроқда муҳофаза этиладиган табиий ҳудуд ёки муҳим биологик турлар (ўсимликлар ёки ҳайвонлар) яшайдиган жойлар борми? Агар улар бор бўлса,  Глобал Экологик Жамғарманинг Кичик Грантлар Дастури (ГЭЖ КГД) сизнинг илтимосингизга кўра уларни асрашда сизга ёрдам беради.

 2. Таназзулга юз тутган экологик тизимларни, шунингдек биохилмахилликнинг вазифалари ва хизматларини тиклаш ва ривожлантириш

Бу вазифа мақсади биохилмахиллик объектларини асраш ва улардан барқарор фойдаланиш учун қулай бўлган мавжуд ҳудудларни тиклаш ёки яхшилашдан иборат бўлган лойиҳаларни қўллаб-қувватлашга қаратилган. Мазкур вазифа ҳудудлар ва биологик мажмуаларни жисмоний тиклашнигина эмас, балки ушбу ҳудудларни бошқаришни яхшилашни ҳам назарда тутади.

Экологик яхлитлик ҳамда тикланаётган ҳудудлар ўртасидаги алоқасиз мазкур иш ўз мазмунини йўқотган бўлур эди. Шу сабабли тузилаётган лойиҳалар тикланаётган ҳудудлар, агар қонун ҳужжатлари бунга йўл қўйса, мавжуд муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар ёки муҳим биологик турлар яшаши учун ҳанузгача қулай бўлган табиий мажмуалар ичида ёки уларнинг атрофида (ёки уларнинг яқинида) жойлашиши мақсадга мувофиқ эканлигини ҳисобга олиши лозим. Бундан ташқари, мазкур вазифа экологик тизимнинг соғлом мавжудлигига ижобий таъсир кўрсатадиган таназзулга учраган хизматлар ва функцияларни тиклашни ҳам ўз ичига олади.

3. Мавжуд табиий ҳудудлардаги биохилмахилликка, шунингдек биохилмахиллик маҳсулотлари ва хизматларига салбий таъсирни камайтирадиган хўжалик фаолиятининг ҳар қандай турларини ривожлантириш.

Мазкур вазифа асосан табиий шароитда ўсадиган ёки яшайдиган биохилмахиллик ресурсларидан фойдаланишни ҳамжамиятларнинг ўзлари яратган ресурслар билан алмаштиришга қаратилган. Бошқача қилиб айтганда, табиий шароитларда ўсувчи ёки яшовчи табиий биологик ресурслар истеъмолини қисқартириш учун КГД лойиҳалари ўз ўхшаш ресурсларини ишлаб чиқаришга қаратилади. Бундан ташқари, мазкур вазифа олдинги хўжалик фаолиятини маҳаллий аҳолини иш билан таъминлашнинг муқобил вариантлари билан алмаштиришни ҳам назарда тутади. Мазкур вариантлар янада даромадлироқ бўлиши ва шу билан бир вақтда экологик тизимларга тикланиш имкониятини бериши мумкин. Бундай алмаштиришга ўрмончилик бўйича Нурота лойиҳаси мисол бўлади. Мазкур конкрет мисолда яратилаётган боғлар ва ўрмонзорлар маҳаллий аҳолининг ўрмон маҳсулотларига бўлган талабини қондиради, шу тариқа табиий ўрмонларга тушувчи юкни камайтиради ва маҳаллий аҳолига анча жиддий, қўшимча даромад манбаи бўлиб хизмат қилади. Биохилмахилликнинг табиий ресурсларига тушадиган юкни камайтиришга бошқа бир мисол мавжуд ресурслардан фойдаланиш барқарор амалиётларини ривожлантиришдир. Бундай лойиҳалар нафақат ресурсдан фойдаланиш имконини беради, балки мазкур ресурсни тиклаш ва кўпайтириш учун ҳам имконият яратади.

 

Наргис ҚОСИМОВА

Светлана гулсафсари

СВЕТЛАНА ГУЛСАФСАРИ

Гулсафсардошлар оиласининг вакили бўлган мазкур ўсимлик Ғарбий Помир-Олойда учрайдиган камёб эндемик тур саналади.Барглари ўроқсимон, эни 3-4 см, силлиқ, четлари оқ ҳошияли, учи ўткир. Гуллари сариқ тусда, 1-2 та бўлади. Апрель ойида гуллаб, май ойида мева беради.

Светлана гулсафсари Қашқадарё вилояти Ҳисор тизмасинингғарбий қисми – Қашқадарё вилояти ҳавзаси (Қизилча, Қўрғонтош, Торқопчиғай қишлоқлари атрофи)да тарқалган. Асосан қизил қумтошли тупроқларда ўсади. Мазкур тур табиий ўсиб турган жойларининг  қисқариши ва чорва молларининг боқилиши туфайли камайиб кетган. Ушбу камёб турни сақлаб қолиш учун муҳофаза чораларини ташкиллаштириш лозим.

Светлана гулсафсари

био

22 МАЙ – ХАЛҚАРО БИОЛОГИК ХИЛМА-ХИЛЛИК КУНИ

Биологик хилма-хиллик – муайян яшаш муҳитида табиий келиб чиққан турли организмлар мажмуаси. Биологик хилма-хиллик жаҳондаги ҳар бир давлат учун муҳим ҳаётий манба ҳисобланади. Уни ҳимоялаш ва асраб-авайлаш келажак авлодлар ва курраи заминдаги ҳаёт барқарорлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади. “Биологик хилма-хиллик” ёки “биохилма-хиллик” тушунчаси ердаги барча ҳаётнинг, яъни, ҳайвонлар, ўсимликлар, микроорганизмлар, уларнинг генлари ва экотизимлари хилма-хиллигини англатади. Биохилма-хиллик – жамиятнинг иқтисодий, экологик ва маданий-эстетик эҳтиёжларини қондиришнинг муҳим ресурси ҳисобланади. Бугунги кунга келиб биохилма-хилликни сақлашга салбий таъсир кўрсатувчи омиллар ортиб бормоқда. Илмий кузатишлардан кўриш мумкинки, дунё генофонди, биологик турлар ва улар шакллантирадиган экотизимлар тезлик билан бир хиллашиб бормоқда. Бунинг асосий сабаби – бутун дунё бўйлаб таъминот, ишлаб чиқариш, савдо, қурилиш, қишлоқ хўжалиги ва саноатнинг ўта тез суръатларда ривожланиши, дунё аҳолиси сонининг кескин ортиб боришидир. Ушбу кун БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1995 йилда байрам сифатида эълон қилинган. Бироқ қарорда 29 декабрь ушбу экологик санани нишонлаш куни дея белгиланган. Шу куни Биологик хилма-хиллик тўғрисидаги Конвенция кучга кирган. Хўш, унда нима учун Биологик хилма-хиллик кунини 22 майда нишонлаймиз? Гап шундаки, кўп байрамлар қиш ойларига тўғри келади ва кўп мамлакатларда экологлар Биологик хилма-хиллик кунини декабрнинг охирида нишонлаб, турли қийинчиликларга дуч келган. Шунинг учун 2000 йилда БМТ Бош Ассамблеяси бу байрамни 22 май, Биологик хилма-хиллик тўғрисидаги Конвенциянинг мувофиқлаштирилган матни қабул қилинган кунда нишонлашга қарор қилди. Айни кунда мазкур масала кўплаб давлатларнинг барқарор ривожланиш дастуридан ўрин олмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси ҳам ўзининг барқарор ривожланиши учун биохилма-хиллик ресурслари муҳимлигини тан олган ҳолда, 1995 йилда ушбу халқаро конвенцияга қўшилди. Конвенция доирасида белгиланган устувор мажбуриятларни бажариш учун республикамизда БМТ Тараққиёт дастури ва Глобал экологик жамғарма томонидан фаол қўллаб-қувватланган “Биохилма-хилликни сақлаш бўйича миллий стратегия ва ҳаракат режаси” ишлаб чиқилган. Ушбу конвенцияда учта асосий мақсад кўрсатилган бўлиб, булар – биологик хилма-хилликни сақлаш, унинг таркибий қисмларидан уларга зарар етказмаган ҳолда фойдаланиш ҳамда манфаатларни ҳаққоний ва тенг тақсимлашдир. Биласизми, “биологик хилма-хиллик” атамасини инглиз табиатшуноси ва саёҳатчиси Генри Бейтс “Табиатшунос Амазонкада” асарида бир соатлик сайр давомида капалакларнинг 700 турини учратгани ҳақида таассуротларини баён этаётганида илк бор қўллаган. Халқаро биологик хилма-хиллик кунининг асосий мақсади флора ва фауна вакилларининг йўқолиб кетиш муаммосига жамоатчилик эътиборини қаратишдан иборат. Жамият тараққиётининг ҳозирги босқичида табиатга бўлган салбий таъсирлар соат сайин ортиб бормоқда. Маълумотларга кўра, дунё флорасининг 25 мингга яқин тури ёки 10 фоизи қисқариб, ҳимояга муҳтож бўлиб қолмоқда. Нью-Йорк ҳайвонот боғида ушбу кунга атаб рамзий қабристон бунёд этилган бўлиб, у ерга сўнгги 400 йил ичида Ер юзидан йўқ бўлиб кетган ҳайвонларнинг номлари туширилган 200 та қабртош ўрнатилган. Россияда Биологик хилма-хиллик куни кўпинча қўриқланадиган табиий ҳудудлар – қўриқхона ва табиат боғларида нишонланади. Белорусда мактаб ўқувчилари қуш ва кўршапалаклар учун уйчалар ясайдилар, кейин эса шу уйчаларда тасвирланадиган энг яхши экологик шиор танловларида ишти- рок этадилар. Мамлакатимизда ҳам Биологик хилма-хиллик куни кенг нишонланади. Тадбирда экология ва табиатни муҳофаза қилиш мавзулари бўйича чиқишлар, қўшиқ, рақс ва танловлар бутун кун мобайнида давом этади. Биологик хилма-хиллик биосферани шакллантиради. Маълумки, биосферада бошқа биологик турлар билан бир қаторда инсон ҳам истиқомат қилади. Биосферанинг яшовчанлиги, шу билан бирга, биологик хилма-хиллик даражаси мавжудлиги кўпроқ инсон фаолиятига боғлиқ бўлиб қолмоқда. Ўтмишда табиат жараёнлари инсон фаолияти билан унчалик боғлиқ эмас эди. Техника тараққиёти, иқлим ўзгаришлари, ер деградацияси, сув муаммолари ва шу каби қатор хавфлар сайёрамиз биохилма-хиллиги ёмонлашувига олиб келди. Маълум бўлишича, Фарғона водийсида 3 мингдан ортиқ ўсимлик тури тарқалган бўлиб, бу Ўзбекистон флорасининг 40-50 фоизини ташкил килади. Фарғона водийсининг тоғ-адир экотизимларига антропоген таъсирлар ҳажмининг кун сайин ортиб бориши натижасида ўсимлик турлари ареаллари ва табиий захиралари қисқариб бормоқда. Бунга мисол тариқасида далачой турлари, ўлмас ўт, бўйимодарон, иттикан, олтинилдиз сингари камайиб бораётган ўсимлик турларини айтиш мумкин. Экологик вазиятни назорат қилишга салбий ёндашув келажакда иқтисодий, ижтимоий, сиёсий ва маданий ҳаётда кескин муаммоларни келтириб чиқаради. Бу эса келажак авлоднинг барқарор ҳаёт кечиришига таҳдид солади. Ана шулар ҳисобга олиниб, юртимизда биохилма-хилликни муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш масалалари давлатимиз томонидан назорат қилиб борилади. Гулсара МЕНГЗИЯЕВА тайёрлади    

Anthiasexmaculata

АНТИЯ

Тошқоллар оиласига мансуб мазкур умуртқасиз ҳайвон йўқ бўлиб кетаётган локал эндемик тур ҳисобланади.

Антия Сандиқли чўлининг Шимоли-ғарбий қисми (Аму-Бухоро канали)даги чўлларнинг мустаҳкамлашган ва ярим мустаҳкамлашган қумли массивлари, тепаликлар ўртасидаги сойликларда яшайди. Ўзбекистондан ташқарида Туркманистон, Эрон ҳудудларида учратиш мумкин.

Мазкур умуртқасиз ҳашарот кам ўрганилган. Йилда бир марта насл бериши маълум. Вояга етган антиялар апрель-май ойларида фаол ҳаёт кечиради. Асосан, бўғимоёқлилар, майда калтакесаклар билан озиқланади.

Чўл қўриқларининг хўжалик мақсадларида ўзлаштирилиши, шудгорлаш ва яйловдан чорвачиликда ҳаддан ташқари фойдаланиш, шунингдек, коллекция мақсадлари учун йиғиш улар сонининг камайиб кетишига сабаб бўлмоқда.

Антияларни сақлаб қолиш мақсадида яшаш жойлари, сони, ҳаёт тарзини мукаммал ўрганиш, яшаш ҳудудларида муҳофазасини ташкиллаштириш лозим.

Г. МЕНГЗИЯЕВА тайёрлади

 

ЁВВОЙИ САЛЛАГУЛ (Пион степной)

Кизил китоб пион

Ёввойи саллагул саллагулдошлар оиласига мансуб ўсимлик бўлиб, Ўзбекистонда сони тобора қисқариб бормоқда. Манзарали кўринишга эга мазкур ўсимликнинг гуллари узиб олиниб, туплари илдизи билан қазиб олиниб, ҳовлиларга экилиши ҳамда чорва молларининг боқилиши оқибатида камайиб бормоқда.

Ушбу ноёб ўсимлик бўйи 25-75 см бўлган кўп йиллик ўтдир. Барглари бандли, икки карра уч бўлакли, бўлаклари қалами-наштарсимон. Гуллари йирик, диаметри 6-10 см, меваси тарвақайлаган, қалин тукли. Июнь-июль ойларида гуллаб, меваси июль-август ойларида пишиб етилади. Ёввойи саллагул Тошкент, Самарқанд, Сурхондарё, Қашқадарё вилоятларида тарқалган. Ўзбекистондан ташқарида Қирғизистон, Қозоғистон, Ғарбий Сибирда ва Жунғория ҳудудида учраши маълум. Денгиз сатҳидан 1500-2000 м баландликда чириндили майда жинсли тупроқларда ва дарахтларнинг тагида ўсади.

Ҳозирда мазкур тур кўпгина ботаника боғларида экиб ўстирилмоқда. Бундан ташқари, Чотқол, Китоб ва Зомин қўриқхоналарида ҳамда Угом-Чотқол Миллий табиат боғида муҳофаза остига олинган.

ОҚБОВУР (Белобрюхий рябок)

ОҚБОВУР

Оқбовур заиф, қисқариб бораётган, учиб ўтувчи шарқий кенжа тур саналади. Қизилқум, Қарши, Сандиқли чўллари, Нурота тоғи этаклари, Амударё, Сурхондарё, Зарафшон дарёси воҳаларида тарқалган. Ўзбекистондан ташқарида Шимолий Африка, Ғарбий ва Ўрта Осиё, Қозоғистон, Эрон, Ироқ, Афғонистон, Покистон, Ҳиндистонда учрайди. Ғарбий Европа жанубида бошқа кенжа турлари тарқалган.

Оқбовур қумли, тупроқ ва тошлоқ даштларда уялайди. Қушлар март-апрель ойларида учиб ўтади. Май-июнь ойларида колония бўлиб, баъзан гуруҳ ёки алоҳида жуфт бўлиб ерга ин қуради. Улар 2-3 тадан тухум қўйиб, 19-25 кун босиб ётади. Полапонлари августда уча бошлайди. Кузги учиб ўтиш даври сентябрь-октябрь ойларига тўғри келади. Мазкур қанотлилар ўсимликларнинг барги, уруғлари билан озиқланади.

Чўл ҳудудларидаги қўриқ ерларнинг ўзлаштирилиши, браконьерлик оқибатида сони кескин камайиб кетган. Ҳозирда ушбу қушларни овлаш тақиқланган. Уялаш жойлари ва учиб ўтиш даврида муҳофаза чораларини ташкил этиш улар сонининг тикланишига ёрдам беради.

Г. МЕНГЗИЯЕВА тайёрлади

 

 

Қуёш қувватли самолёт ҳавога кўтарилди

куеш самолет

Швейцариянинг Пайернида SolarStratos’нинг биринчи парвози муваффақиятли якунланди. Стратосфера самолёти фақатгина қуёш энергиясидан фойдаланади. Учувчи Дамиан Хишье SolarStratos’ни 300 метр баландликка кўтариб, у ерда 7 дақиқа давомида бўлиб турган ҳамда ерга қайта муваффақиятли қўндирган. Барча конструкцияни етарли қувват билан таъминлаш учун унга жуда йирик қанотлар ўрнатилди, уларнинг узунлиги 25 метрга тенг. Қанотлар қуёш панеллари билан қопланган, улар двигатель учун энергия ишлаб чиқаради. SolarStratos стратосферага эса 2019 йилда парвоз қилади.

 Ҳаёт кечириш мумкин бўлган экосайёра топилди

экосайёра

Астрономлар бизнинг Қуёш тизимига яқин сайёрани аниқлашди. Гап, инсон яшаши мумкин бўлган Проксима Б экзосайёраси ҳақида бормоқда. Лондондаги Қиролича Мария университети бир гуруҳ олимларининг хулосаларига кўра, Ерга бундан ўхшаш экзосайёра йўқ ва бўлиши ҳам мумкин эмас Проксима Б экзосайёраси Қуёш тизимидан атиги 4,2 ёруғлик йили масофасида жойлашган. Бошқача ифодалаганда, Қуёш билан Ер ўртасидаги масофадан 266 минг марта узоқроқда. Шу пайтга қадар, бизга энг яқин сайёралар сифатида TRAPPIST-1 юлдузи атрофидаги сайёралар ҳисобланарди. Ердан уларгача бўлган масофа эса 40 ёруғлик йилига тенгдир. Проксима Б сайёрамиз вазнидан 1,3 марта оғирроқ бўлиб, Юлдузи билан оралиғи Қуёш ва Ер масофасининг 5 фоизига тенг. Шунга қарамай,  Проксима Центавра Қуёшдан анча совуқроқ бўлгани сабабли, Проксима Б сатҳида суюқ сув бўлиши эҳтимоли бор.

 Нью-Йоркдаги дарёга 140 минг литр нефть маҳсулоти тўкилди

нефть

Нью-Йоркда Ист-Ривер кемалар ўтиш бўғози минглаб литр нефть маҳсулотлари билан ифлосланди. Бу Consolidated Edison энергетика компанияси объектида содир бўлган ҳодиса оқибатида юз берди. Ист-Ривер бўйлаб йўл нефть билан ифлосланиш натижасида бироз секинлик билан кечади. Ташкилот ходимлари барча кемалар учун йўлни тўсиб қўйган ҳолда “хавфсизлик зоналари”ни ташкил қилишди. Ҳозирда қирғоқ ва сувни нефтдан тозалаш жараёни давом этмоқда.

Ҳаво ҳарорати  1,5 даражага кўтарилиши мумкин

хаво харорат

Инсониятнинг иқлим бўйича Париж келишуви шартларини бажармаслиги 5-7 йилдан кейин сайёрамиздаги кўплаб ҳудудларнинг музликлар эришидан сув остида қолишига олиб келувчи глобал исиш жараёни бошланишига сабаб бўлиши мумкин ва 2024 йилда сайёрамиздаги ҳаво ҳарорати ўртача 1,5 даражага кўтарилади. Бу эса Арктикадаги музликлар эриши ва Дунё океани сатҳининг кўтарилиши, сўнгра сайёрамиздаги кўплаб ҳудудларнинг сув остида қолиши ва инсониятнинг таназзулига олиб келиши мумкин. Шунингдек, иқлим зоналари сурилиши, кўплаб шаҳарлар йўқ бўлиб кетиши, уларнинг аҳолиси эса ҳалокатга маҳкум бўлиши мумкин.

Наргис ҚОСИМОВА